- "Γυναίκες Εικαστικοί στην Ιστορία της Τέχνης"
Τα άρθρα που ακολουθούν, αφορούν κατά κύριο λόγο τις γυναίκες εικαστικούς, ζωγράφους, γλύπτριες, φωτογράφους, χαράκτριες, κτλ.

- Kαθώς πρόκειται για μια διαρκή έρευνα και αναζήτηση πηγών και πληροφοριών, τα ήδη δημοσιευμένα άρθρα ανανεώνονται κάθε τόσο με συμπρηρωματικά στοιχεία, ώστε να αποκτήσουν μια όσο το δυνατόν πληρέστερη μορφή.

-Δημοσίευση :περιοδικό "Ρωγμές"

Κυριακή, 4 Ιανουαρίου 2009

"ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ" (-10)



Γυναίκες καλλιτέχνες της Αναγέννησης


μέρος Γ’







1

Catarina van Hemessen- «Αλληγορικό» -1540



Όπως είδαμε, ο ρόλος του Ανθρωπισμού και τα κείμεντων ανθρωπιστών συγγραφέων όπως του Βοκκάκιου,του Chaucer, του Castiglione, αλλά και της Christine de Pizan και πολλών άλλων, επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τις κοινωνικές αντιλήψεις και οδήγησαν σταδιακά σε μιανάλλη θεώρηση του ανθρώπου. Δεν ήταν όμως, μόνον οι γυναίκες ευγενικής καταγωγής, όπως η Properzia de Rossi που επηρεάστηκαν από την άνοδο του Ανθρωπισμού, αλλά και οι γυναίκες καλλιτέχνες ταπεινότερης καταγωγής, επηρεάστηκαν εξίσου. Καλλιτέχνες όπως η Catarina van Hemessen, η Lavinia Fontana, η Sofonisba Anquissola, άρχισαν να απεικονίζονται στις αυτοπροσωπογραφίες τους, όχι μόνον ως ζωγράφοι, αλλά και ως μουσικοί ή μελετητές, θέλοντας με αυτόν τον τρόπο να δώσουν έμφαση στην ευρύτατη παιδεία τους.

Με την άνοδο του Ανθρωπισμού, σημειώθηκε μια σημαντική αναβάθμιση από την απλή χειρονακτική

εργασία προς τις τέχνες. Οι καλλιτέχνες, δεν θεωρούνταν πλέον απλοί χειρώνακτες, αλλά διανοούμενοι με πολύπλευρη εκπαίδευση και ευρύτατη καλλιέργεια, οι οποίοι συμμετείχαν ενεργά και πολύ συχνά

πρωταγωνιστούσαν στην πνευματική ζωή των πόλεων όπου εργάζονταν. Αυτός ήταν και ο βασικός σκοπός του ίδιου του ντα Βίντσι, ο οποίος επεδίωξε και κατάφερε ν’ ανατρέψει την υποτιμητική αντιμετώπιση της άρχουσας τάξης προς τους εργάτες των εικαστικών τεχνών έναντι των εργατών του λόγου. Ήταν πια δεδομένο πως οι καλλιτέχνες κατείχαν τη γνώση της προοπτικής, των

μαθηματικών, της αρχαίας τέχνης και της μελέτης του ανθρώπινου σώματος. Ήταν πολύ ευρύτερα

καταρτισμένοι από τους περισσότερους συγχρόνους τους, πολυπράγμονες και γνώστες τόσο των τεχνών όσο και των επιστημών. Πολλοί απ’ αυτούς ήταν ταυτόχρονα ζωγράφοι, ανατόμοι, χρυσοχόοι, γλύπτες, χαράκτες, αρχιτέκτονες, μηχανικοί, αρμόδιοι για το σχεδιασμό πόλεων και μνημείων (Μιχαήλ Άγγελος, Λεονάρντο ντα Βίντσι, Αλμπέρτι) κτλ.

Προς το τέλος της Αναγέννησης η σπουδή και εκπαίδευση των καλλιτεχνών άρχισε να μετατοπίζεται από τα εργαστήρια των μεγάλων Δασκάλων προς τις Ακαδημίες, ενώ οι γυναίκες άρχισαν σκληρούς και μακροχρόνιους αγώνες – που δεν ευοδώθηκαν μέχρι τον πρόσφατο 19ο αιώνα – με σκοπό να κερδίσουν πλήρη πρόσβαση σ’αυτή την ευρύτερη ακαδημαϊκή γνώση.

Όπως είδαμε, ένα από τα πλέον απαραίτητα στάδια για την ολοκληρωμένη εκπαίδευση ενός καλλιτέχνη ήταν η εκμάθηση της δημιουργίας των ρεαλιστικών, ομαδικών σκηνών, για την οποία αναγκαία και αναντικατάστατη ήταν η μελέτη του ανθρώπινου σώματος που απαιτούσε αντρικά γυμνά….και πτώματα. Οι γυναίκες εμποδίστηκαν με κάθε τρόπο απ’ αυτή την εκπαίδευση και επομένως, τέθηκαν εκτός συναγωνισμού για τη δημιουργία των ομαδικών σκηνών των μεγάλης κλίμακας θρησκευτικών συνθέσεων. Αυτή η κατηγορία έργων ήταν, εξάλλου, που προσέδιδε το ύψιστο γόητρο και καταξίωση σε έναν καλλιτέχνη. Ας θυμηθούμε για παράδειγμα τις υπερπαραγωγές των Μichelangelo και da Vinci στην

Capella Sistina και Santa Maria delle Grazie, αντίστοιχα.

Οι γυναίκες στην καλύτερη περίπτωση, εξακολουθούσαν είτε να εκπαιδεύονται απ’ τους πατεράδες τους, είτε να φοιτούν υπό περιορισμούς στις Ακαδημίες, χωρίς την τόσο σημαντική σπουδή πάνω σε αντρικά μοντέλα και πτώματα. Έτσι, αν και αρκετές γυναίκες της αριστοκρατίας είχαν τη δυνατότητα να εκπαιδευτούν στην τέχνη, έστω υπό περιορισμό, οι περισσότερες επέλεξαν τελικά την ασφάλεια του γάμου αντί για μια αμφίβολη καλλιτεχνική σταδιοδρομία, όπως για παράδειγμα, οι αδερφές της Sofonisba Anguisola που θα δούμε αργότερα.

Οι γυναίκες που αναγνωρίζονται, τελικά, ως καλλιτέχνεςαυτήν την περίοδο είναι, και πάλι, είτε καλόγριες είτε παιδιά ζωγράφων. Από τις ελάχιστες ιταλίδες καλλιτέχνιδες του δέκατου πέμπτου αιώνα, όσες

τουλάχιστον είναι γνωστές σήμερα, συνδέονται κυρίως με τα μοναστήρια.

Μεταξύ των μοναχών- καλλιτέχνιδων ξεχώρισαν η Caterina de Virgi, συγγραφέας και ζωγράφος εικόνων, η οποία ανακηρύχθηκε Αγία και προστάτιδα των καλλιτεχνών στη Μπολόνια, η Antonia

Uccello καρμελίτισσα καλόγρια, κόρη του ζωγράφου Paolo-Uccello, την οποία ο Giorgio Vasari περιέγραψε ως "μια θυγατέρα που ήξερε πώς να ζωγραφίζει ", όμως δεν υπάρχουν υπογεγραμμένα έργα της και η Suor Barbara Ragnoni, καλλιτέχνης του 15ου,της οποίας μόνον ένα υπογεγραμμένο έργο υπάρχει, «Η προσκύνηση των Μάγων» που σήμερα βρίσκεται στην Πινακοθήκη της Σιένα.

Κατά τα τέλη όμως, του 15ου και κυρίως κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα, η πλειοψηφία των γυναικών που κέρδισαν τη μεγαλύτερη επιτυχία ως καλλιτέχνες, ήταν τα παιδιά των ζωγράφων, προφανώς επειδή ήταν σε θέση να εκπαιδευτούν από την παιδική τους ακόμα ηλικία στα εργαστήρια των πατεράδων τους.

Οι πιο ενδιαφέρουσες και αξιόλογες περιπτώσεις τέτοιων γυναικών είναι οι ακόλουθες : η φλαμανδή ζωγράφος πορτρέτων και μινιατουρίστας Levina Teerlinc, η επίσης φλαμανδή πορτρετίστα Catarina van Hemessen, και οι ιταλίδες ζωγράφοι Sofonisba Anguissola και Lavinia Fontana.









Levina Teerlinc

(1510- 1576)




2

«Η πριγκίπισσα Ελισάβετ η 1η» - 1551 - Levina Teerlinc



Η Levina Teerlinc ήταν φλαμανδή μινιατουρίστας, η μεγαλύτερη κόρη του Simon Bening, διάσημου ζωγράφου χειρογράφων (illuminator) της Σχολής της Bruges του Βελγίου και η μεγαλύτερη απ’ τα 5 παιδιά του. O Bening εκπαίδευσε την κόρη του ως ζωγράφο χειρογράφων και πριν από το γάμο της η Teerlinc, δούλεψε για χρόνια στο εργαστήριο του πατέρα της. Το 1545, μετακόμισε με το σύζυγό της George Teerlinc Blankenberge και το γιο της στην Αγγλία, μετά από πρόσκληση του Ερρίκου του 8ου της δυναστείας των Tudor. Για τα επόμενα 20 χρόνια εργάστηκε ως επικεφαλής ζωγράφος της Αυλής του

Βασιλιά, θέση καθόλου ευκαταφρόνητη, αφού ήταν η διάδοχος του περίφημου ζωγράφου και μινιατουρίστα Hans Holbein του νεώτερου που είχε πεθάνει πρόσφατα και του Lucas Horenbout.

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον πως ο Ερρίκος την πλήρωνε με έναν πολύ υψηλότερο μισθό από αυτόν των αντίστοιχων ανδρών συναδέλφων της. Ο ετήσιος μισθός της για την θέση αυτή ήταν £40, περισσότερα από αυτά που πληρωνόταν ο προκάτοχός της Holbein, πράγμα ανήκουστο για γυναίκα της εποχής της. Αργότερα, μετά το θάνατο του Ερρίκου του 8ου υπηρέτησε στην Αυλή των βασιλικών οικογενειών του

Εδουάρδου του 6ου, της Μαρίας της 1ης και της Ελισάβετ της 1ης.


Η Teerlinc είναι περισσότερο γνωστή ως η σημαντικότερη ζωγράφος πορτρέτων -μινιατούρων. Είναι βέβαιο, πως δημιούργησε πολυάριθμα μικρά πορτρέτα της Ελισάβετ της 1ης και πορτρέτα του Βασιλιά με τους σημαντικότερους αυλικούς του. Τον Οκτώβριο του 1551 η Levina πληρώθηκε £10 για να επισκεφτεί τη μελλοντική βασίλισσα Ελισάβετ την 1η και να ζωγραφίσει μια προσωπογραφία της.

Μεταξύ των έργων της υπάρχουν έργα ζωγραφικής τα οποία προσφέρονταν ως δώρα στους βασιλείς για την αρχή του Νέου έτους, συμπεριλαμβανομένης μιας μικρής εικόνας της Αγίας Τριάδας για την βασίλισσα Mαρία την 1η το 1553.

Περισσότερα πάντως ήταν τα δώρα προς την Ελισάβετ, είτε πορτρέτα δικά της είτε μαζί με αριστοκράτες

Το 1559 η Levina προσέφερε έναν πίνακά της ως δώρο στη βασίλισσα Ελισάβετ, η οποία, ενθουσιασμένη από τη δουλειά της, της ποζάρισε στη συνέχεια για πολλά πορτρέτα.

Αυτά τα έργα έγιναν σημαντικά κατά τα τελευταία έτη,καθώς προέκυψαν ζητήματα για το ποιος ζωγράφισε τα επίσημα πορτρέτα και τις εικόνες της στέψης κατά το 16ο αιώνα στην Αγγλία. Πιθανολογείται πάντως πως η Πρώτη Μεγάλη Σφραγίδα της Ελισάβετ σχεδιάστηκε από την Teerlinc.



3

«Η Βασίλισσα Ελισάβετ υποδέχεται τους πρέσβεις» -1560


Μια πληροφορία σημαντική για την κατανόηση του προβλήματος της αυθεντικότητας του έργου της Teerlinc,είναι η σχέση δασκάλας-μαθητή που είχε με έναν χρυσοχόο τον Nicholas_Hilliard, τον οποίο μύησε στην τέχνη της προσωπογραφίας και της μινιατούρας. Ο Hilliard, αποδείχθηκε εξαιρετικά καλός μαθητής και ιδιαίτερα ταλαντούχος, αφού εξελίχθηκε στον μεγαλύτερο καλλιτέχνη της Ελισαβετιανής περιόδου και κατά πολλούς «στο μοναδικό άγγλο ζωγράφο του οποίου το έργο αντανακλά, μέσ’ απ’ την λεπτεπίλεπτη τεχνική του, την ατμόσφαιρα των πρώιμων έργων του Shakespeare».

Ανεξάρτητα όμως από το αναμφισβήτητο ταλέντο του, ο Hilliard, ο οποίος το 1570 εργαζόταν ως ζωγράφος της Αυλής χάρη στην εκπαίδευσή του από την Teerlinc, κατάφερε να επισκιάσει, μάλλον επιδεικτικά και με ασέβεια, το έργο της δασκάλας του. Ο παραγκωνισμός της από τον ικανότατο μαθητή της έφεραν βαρύ πλήγμα. Τα επιτεύγματά της και η σημαντική της θέση κλυδωνίστηκαν. Πολλά μάλιστα από τα έργα της, μετά από το 1570, αποδόθηκαν στον Hilliard κι αυτό είναι που προκάλεσε σύγχυση στους σημερινούς ερευνητές της τέχνης.

Η Levina Teerlinc ήταν πιθανότατα η σημαντικότερη μινιατουρίστας της Αναγεννησιακής Αγγλίας, πράγμα

που αποδεικνύεται απ’το εκπληκτικό γεγονός ότι κέρδισε έναν κατά πολύ υψηλότερο μισθό από τους άρρενες καλλιτέχνες εκείνης της εποχής. Λόγω όμως της έλλειψης υπογεγραμμένων έργων και της απουσίας κάποιου ειδικευμένου μελετητή ο οποίος θα ερευνούσε και θα συγκέντρωνε εκ νέου τα έργα της, η Teerlinc υποτιμήθηκε, και παραγνωρίστηκε.

Πέθανε στο Λονδίνο στις 23 Ιουνίου1576.



4

Μενταγιόν με πορτρέτο ευγενούς γυναίκας που πενθεί (Mary Neville;)




5

«Η στέψη της Ελισάβετ της 1ης» -μενταγιόν




6

Πορτρέτο της Lady Katherine Grey -

μενταγιόν

1555-60



Ωστόσο, εξακολουθούσε να παραμένει ασυνήθιστο για μια γυναίκα να γίνεται καλλιτέχνης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τόσο στην Ιταλία, όσο και αλλού, ακόμη και για εκείνες που εκπαιδεύονταν από την οικογένειά τους.

Παρ’ όλ’ αυτά, υπήρχαν ορισμένες περιοχές της Ευρώπης, ιδιαίτερα στη βόρεια Γαλλία και τις Φλαμανδικές χώρες, όπου ήταν πολύ συνηθισμένο για τα παιδιά και των δύο φύλων να ακολουθούν το επάγγελμα των πατέρων τους.

Στις Κάτω χώρες, μάλιστα, όπου οι γυναίκες γενικά είχαν περισσότερες ελευθερίες, υπήρξαν αρκετές καλλιτέχνιδες κατά την Αναγέννηση. Τα αρχεία της συντεχνίας του St Luke στην Μπρυζ, για παράδειγμα, δείχνουν ότι, όχι μόνο αναγνώριζαν τις γυναίκες ως ενεργά μέλη, αλλά και ότι από το 1480 το είκοσι πέντε τοις εκατό των μελών της ήταν γυναίκες, εκ των οποίων πολλές εργάζονταν πιθανόν ως

ζωγράφοι χειρογράφων.

Ένα τέτοιο παράδειγμα φλαμανδής ζωγράφου ενταγμένης σε συντεχνία είναι η :





Catarina van Hemessen


(1528 - 1587)





7

Αυτοπροσωπογραφία της Catarina van Hemessen,

Λάδι σε καμβά
Öffentliche Kunstsammlung - Βασιλεία

1548



H Catarina van Hemessen, γεννημένη στην Αμβέρσα της Φλάνδρας, κόρη και μαθήτρια του μανιεριστή ζωγράφου Jan Sanders van Hemessen, είναι η πρώτη φλαμανδή ζωγράφος της οποίας υπάρχει υπογεγραμμένο έργο.

Συνεργάστηκε με τον πατέρα της σε πολλά από τα έργα του.Η Van Hemessen κέρδισε έναν σημαντικό προστάτη το 1540, τη Μαρία της Αυστρίας, η οποία ήταν αντιβασιλέας του βασιλιά και αδελφού της Καρόλου του 5ου στις Κάτω Χώρες.

Το 1554, η Van Hemessen, παντρεύτηκε τον Christian de Morien, έναν οργανοπαίκτη στον καθεδρικό ναό της Αμβέρσας, μια θέση σημαντική εκείνη την περίοδο. Το 1556, όταν η Μαρία της Αυστρίας παρέδωσε το θρόνο της και επέστρεψε στην Ισπανία, η Catharina και ο σύζυγό της μετακόμισαν κι εκείνοι στην Ισπανία, ανταποκρινόμενοι στην πρόσκληση της προστάτιδός της. Η βασίλισσα σεβάστηκε το ταλέντο της τόσο πολύ, ώστε άφησε στη διαθήκη της ένα πολύ σημαντικό ποσό για τη συνταξιοδότησή της, ικανό για μια άνετη διαβίωση για το υπόλοιπο της ζωής της, πράγμα που έγινε δύο χρόνια αργότερα, όταν η Μαρία πέθανε. Τότε η Catarina και ο σύζυγός της επέστρεψαν στην Αμβέρσα.

Η καλή παρουσία της στη συντεχνία του St. Luke της εξασφάλισε την επιτυχία και επιπλέον της δόθηκε η

προνομιακή για το φύλο της θέση, να αναλάβει την εκπαίδευση τριών σπουδαστών.




8

Πορτρέτο γυναίκας- 16ος αιώνας

-Bowes Museum


Η Catarina van Hemessen ζωγράφισε κυρίως πορτρέτα

πλουσίων, που χαρακτηρίζονταν για το ρεαλισμό τους.

Τα μοντέλα της, που συχνά εικονίζονται καθισμένα, είναι

συνήθως τοποθετημένα μπροστά από ένα σκοτεινό ή

ουδέτερο φόντο, ένα στυλ συνηθισμένο για τα πορτρέτα

της εποχής.





9

«Πορτρέτο κυρίας που κρατά στο χέρι της

ένα μικρό σκυλάκι»

Υπογεγραμμένο επάνω δεξιά

Λάδι σε ξύλο βελανιδιάς

22.9 x 17.8 cm

-1551

Υπογεγραμμένο έργο της Hemessen. Είναι πιθανώς κάποια

ευγενής της Αμβέρσας, της οποίας η καλλιτέχνης ζωγράφισε

πολλά παρόμοια γυναικεία πορτρέτα. Το μικρό μέγεθος του

πορτρέτου και η τριών τέταρτων μορφή είναι από τα

χαρακτηριστικά γνωρίσματα της τεχνοτροπίας της ζωγράφου.

Ιδιαίτερα αξιοπρόσεχτη είναι η ευαίσθητη απόδοση της

έκφρασης του προσώπου.



Στην Van Hemessen δίνεται η διάκριση της πρώτης αυτοπροσωπογραφίας καλλιτέχνη και για τα δύο φύλα, που απεικονίζεται καθισμένη σε οκρίβαντα (=καβαλέτο).Το πορτρέτο της αυτό, που ζωγράφισε το 1548 σε ηλικία 20 χρονών, είναι από τα πρώτα έργα της και εμφανίζει την καλλιτέχνιδα στα αρχικά στάδια τηςζωγραφικής ενός πορτρέτου. Σήμερα βρίσκεται στο Öffentliche Kunstsammlung της Βασιλείας.


Άλλα έργα της Hemessen βρίσκονται στο Rijksmuseum στο Άμστερνταμ και στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.Τα έργα της Van Hemessen έχουν μια ήρεμη αξιοπρέπεια,τα μάτια των μοντέλων της ζωγράφου σχεδόν ποτέ δεν συναντούν αυτά του θεατή. Οι διαστάσεις τους είναι μικρές, με σκοτεινό φόντο που δεν δίνει καμία σαφή αίσθηση της θέσης ή του χώρου.

Καθώς δεν υπάρχει κανένα υπογεγραμμένο έργο της από το 1554 και μετά, μερικοί ιστορικοί οδηγήθηκαν στο συμπέρασμα πως η καλλιτεχνική σταδιοδρομία της τελείωσε μετά από το γάμο της, καθώς ήταν σύνηθες για μια γυναίκα να σταματήσει την καριέρα της αφότου παντρευτεί –πράγμα που ισχύει και σήμερα. Αυτό δεν φαίνεται να είναι και τόσο πιθανό και αποδεικνύεται ακριβώς το αντίθετο από τη στάση της βασίλισσας Μαρίας προς τη ζωγράφο, καθώς και από την παρουσία και δράση της van Hemessen στη συντεχνία του St. Luke.

Ο ιταλός ιστορικός και πολιτικός Guicciardini, μάλιστα, την αναφέρει στο έργο του «Περιγραφή των Κάτω χωρών» το1567 ως μια από τις εν ενεργεία σύγχρονές του γυναίκες καλλιτέχνες.



10

«Πορτρέτο άντρα»

Λάδι σε ξύλο βελανιδιάς

36,2 X 29,2

1552

Το μοντέλο κρατά ξίφος και είναι κομψά ντυμένο.

Το έργο φέρει επάνω δεξιά την υπογραφή:

«έργο της Catarina, κόρης του ζωγράφου

Jan van Hemessen»





11

«Πορτρέτο γυναίκας»

Λάδι σε ξύλο βελανιδιάς

1553







Πηγές:


1)Women, Art, and Society:Whitney Chadwick -Thames and Hudson, London, 1990


2) Women Artists:1550-1950, Anne Sutherland Harris,Linda Nochlin:Los Angeles County Museum of Art, Knopf, New York, 1976


3)The Obstacle Race: The Fortunes of Women Painters: Germaine Greer


4)Dictionary of Women Artists: An international dictionary of women artists born before 1900: ChrisPetteys






Αυτοπροσωπογραφία της Sofonisba Anguissola (1556) -Mουσείο Kunsthistoriches, Βιέννη

Από το θαυμάσιο βιβλίο της Frances Borzello "Seeing Ourselves: Women's Self-portraits"

"....η θέση των καλλιτέχνιδων στον κόσμο της τέχνης και στην ιδεολογία της εποχής τους ήταν άμμεσα συνδεδεμένη με τις αυτοπροσωπογραφίες τους......(οι οποίες) δεν αποτελούν αθώες αντανακλάσεις του τί έβλεπαν οι καλλιτέχνιδες όταν κοιτούσαν τον καθρέφτη τους. Είναι ένα μέρος της γλώσσας που οι ζωγράφοι χρησιμοιποιούν ώστε να κάνουν μια δήλωση, από την πολλή απλή "έτσι φαίνομαι", στην πιο πολύπλοκη "αυτή πιστεύω πως είμαι".
Έφτασα τελικά στο συμπέρασμα πως καμία γυναικεία αυτοπροσωπογραφία δεν θα πρέπει να θεωρείται ως δεδομένη...."