- "Γυναίκες Εικαστικοί στην Ιστορία της Τέχνης"
Τα άρθρα που ακολουθούν, αφορούν κατά κύριο λόγο τις γυναίκες εικαστικούς, ζωγράφους, γλύπτριες, φωτογράφους, χαράκτριες, κτλ.

- Kαθώς πρόκειται για μια διαρκή έρευνα και αναζήτηση πηγών και πληροφοριών, τα ήδη δημοσιευμένα άρθρα ανανεώνονται κάθε τόσο με συμπρηρωματικά στοιχεία, ώστε να αποκτήσουν μια όσο το δυνατόν πληρέστερη μορφή.

-Δημοσίευση :περιοδικό "Ρωγμές"

Δευτέρα, 6 Απριλίου 2009

"ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ " (-16)


Καλλιτέχνιδες του Μπαρόκ

μέρος Α΄




1

«Η Ιουδήθ με το κεφάλι του Ολοφέρνη»

Fede Galizia -1596

(Η Ιουδήθ είναι μάλλον προσωπογραφία της Galizia)

143.5 x 116.8 cm

Bologne, Museo Daria Bargellini





Μπαρόκ

17ος αιώνας


Γενικά

Τυπικά, ως Μπαρόκ χαρακτηρίζεται η πλειονότητα των τεχνών του 17ου αιώνα.

Η Μπαρόκ τέχνη σε γενικές γραμμές είναι περίτεχνη, δυναμική, παθιασμένη. Η χρήση της καμπύλης και της λεπτομέρειας είναι χαρακτηριστικά αυτής της κίνησης. Είναι επίσης στενά συνδεδεμένη με τη θρησκευτική τέχνη δεδομένου ότι η καθολική Αντιμεταρρύθμιση της έδωσε συχνά ισχυρή ώθηση. Ωστόσο, δεν σχετίζεται όλη η Μπαρόκ τέχνη με το θρησκευτικό συμβολισμό.

Είδαμε στα προηγούμενα κεφάλαια το πέρασμα από τον Μεσαίωνα στον ιδεαλισμό της Αναγέννησης, στην αρμονία και την τεχνική ισορροπία της σύνθεσης και πως αυτά επηρέασαν την εξέλιξη της γυναικείας τέχνης.

Με την Αναγέννηση η ανθρώπινη εικόνα έφθασε στο απόγειό της ανατομικά και αισθητικά.

Ακολούθησε ο Μανιερισμός με τις χρωματικές και σχεδιαστικές υπερβολές, την επιμήκυνση της ανθρώπινης μορφής, την υπερεκτίμηση της έκφρασης με τις βίαιες εντάσεις και τις δραματικές ποιότητες, τοποθετημένα σε ακανόνιστες συνθέσεις.

Το ρεύμα του Μπαρόκ στις τέχνες είχε αρχίσει ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 17ου να εξαπλώνεται σταδιακά στην Ιταλία, με επίκεντρο τη Ρώμη στην οποία εργάζονταν οι αδερφοί Carracci ήδη από τα τέλητου 16ου και ο Michelangelo Merisi da Caravaggio – ο κύριος εκπρόσωπος του Μπαρόκ -από το 1600. Η ριζική καινοτομία που εισήγαγε ο Caravaggio, ο ζωγράφος της πραγματικότητας, ήταν η στροφή στο ρεαλισμό και το νατουραλισμό, που συνδύαζε τη λεπτομερή παρατήρηση της φύσης με μια έντονα δραματική, σχεδόν θεατρική, προσέγγιση της χρήσης του φωτός και της σκιάς, με την τεχνική του chiaroscuro.



Οι γυναίκες



Οι καλλιτέχνιδες αυτό το χρονικό διάστημα άρχισαν να αλλάζουν τα μέσα και τον τρόπο που εκφράζονταν με την τέχνη τους. Πολλές από τις γυναίκες που εργάζονται ως ζωγράφοι στην μπαρόκ περίοδο, πράγμα που όπως είδαμε ίσχυε και στην Αναγέννηση, δεν ήταν σε θέση να εκπαιδευτούν πάνω σε μοντέλα, τα οποία ήταν πάντα αρσενικά. Ωστόσο, ήταν πολύ εξοικειωμένες με το γυναικείο σώμα. Γυναίκες που θα δούμε στη συνέχεια, όπως η Elisabetta Sirani, η Αrtemesia Gentileschi, κ.ά., δημιούργησαν εικόνες των γυναικών ως συνειδητά όντα σε αντίθεση με τον ρόλο που τους έδωσαν οι άντρες στη ζωγραφική τους ως απρόσιτες μούσες.

Επιπλέον, μια νέα τάση προέκυψε περίπου το 1600 ξεκινώντας απ’ την Ιταλία, η αποκαλούμενη «νεκρή φύση» και εξελίχθηκε σ’ ένα σημαντικό είδος τέχνης που αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στις Κάτω Χώρες. Οι γυναίκες ήταν στο επίκεντρο της τάσης αυτής. Το είδος ήταν ιδιαίτερα κατάλληλο για τις γυναίκες, καθώς είχαν άμεση πρόσβαση στα υλικά, σ’ αντίθεση με τα γυμνά αντρικά μοντέλα.


2

Fede GaliziaNoli me tangere»

(Μη μου άπτου)

1616

Santo Stefano, Milan




Fede Galizia

(1578 - 1630)




Η Fede Galizia γεννήθηκε στο Μιλάνο το 1578.

Ήταν σύγχρονη της Sofonisba Anguissola, της Lavinia Fontana, της Barbara Longhi.

Όπως πολλές καλλιτέχνιδες της εποχής, διδάχτηκε τη ζωγραφική από τον πατέρα της Nunzio Galizia που ήταν ζωγράφος μικρογραφιών και είχε μετακομίσει στο Μιλάνο από το Trento.

Η Fede ήταν ένα παιδί θαύμα. Το ταλέντο της αναγνωρίστηκε αρχικά από το 1590 όταν ήταν 12 χρονών, όταν η Fede άρχισε να ασχολείται επίμονα με την αντιγραφή των σπουδαιότερων έργων των μεγάλων καλλιτεχνών της Αναγέννησης και του Μανιερισμού. Τα έργα ζωγραφικής της αναφέρθηκαν στα απομνημονεύματα του ζωγράφου και θεωρητικού της τέχνης Giovanni P.Lomazzo, ο οποίος εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα από το ταλέντο της. Ο Lomazzo, φίλος του πατέρα της, έγραψε: «Αυτό το κορίτσι έχει αφοσιωθεί στο να μιμηθεί τα πιο εξαιρετικά έργα της τέχνης μας! ». (Idea del tempio della pittura).

Στην ηλικία των 16 ήταν ήδη μια καθιερωμένη ζωγράφος πορτρέτων που αναλάμβανε και εκτελούσε πολλές παραγγελίες. Η εξαιρετική δουλειά της στην απόδοση των προσώπων, στα κοσμήματα και τα υφάσματα την έκανε περιζήτητη πορτρετίστα. Ίσως ήταν η επιρροή του μινιατουρίστα πατέρα της που έστρεψε την προσοχή της Fede στη λεπτομέρεια που συναντούμε στα πορτρέτα της. Υπήρξε η ευνοούμενη των κορυφαίων συλλεκτών της εποχής, κι απόλαυσε διεθνή φήμη ως προσωπογράφος πριν από τα είκοσί της.

Το 1596 ήταν ήδη γνωστή εκτός από τα πορτρέτα της και για τα θρησκευτικά της έργα που ζωγράφισε για πολλές από τις εκκλησίες του Μιλάνου. Ένα από αυτά ήταν το «Noli me tangere» (Μη μου άπτου)(εικ.2), ένα έργο με έντονα τα στοιχεία του Μανιερισμού, που ζωγράφισε για το ναό της Αγίας Μαρίας Μανταλένα.



3

«Πορτρέτο του Paolo Morigia»

1596

Milan - Pinacoteca Ambrosiana


Οι ικανότητες της Fede στο σχέδιο και το χρώμα είναι εμφανείς στο «Πορτρέτο του Paolo Morigia». Ζωγράφισε αυτό το έργο σε ηλικία δεκαοχτώ ετών, ενώ είχε προηγηθεί ένα άλλο πορτρέτο του Morigia, που ζωγράφισε στα 1595 και έχει χαθεί.

Το θέμα εδώ είναι ο Ιησουΐτης μελετητής, ο οποίος υπήρξε ένας απ’ τους πρώτους προστάτες και υποστηρικτές της. Ο Morgia που ήταν συγγραφέας και ιστορικός, εκτιμούσε πολύ την τέχνη της Fede, πράγμα που φαίνεται σ’ αυτό το πορτρέτο στο οποίο εικονίζεται κατά τη συγγραφή ενός ποιήματος με θέμα την Fede την ώρα που τον ζωγραφίζει. Η γραφή στο χαρτί είναι ευανάγνωστη και ο Morgia φαίνεται να γράφει τα εξής:

"Ω, γεμάτε θαυμασμό ταξιδιώτη,

εάν επιθυμείς να μάθεις ποιο πινέλο έδωσε ζωή

σ’αυτή μου την εικόνα που κοιτάς, μάθε,

ήταν η Fede Galizia, η οποία,

για να με κρατήσει ζωντανό μετά το θάνατο,

πνοή μου δίνει και ζωντανό εδώ,

σ’ εσένα, μ’ εμφανίζει."

(ελεύθερη μετάφραση).



4

«Πορτρέτο ενός γιατρού»

1605

Milan, Collection Luigi Koelliker


Ένα ακόμη εξαιρετικής τεχνικής πορτρέτο είναι αυτό του γιατρού (μάλλον ο Ludovico Settala) μέσ’ απ’ το οποίο στέλνει το μήνυμα της φθοράς και του θανάτου.

Το ύφος των πορτρέτων της αντανακλά τις φυσιοκρατικές παραδόσεις της αναγέννησης της βόρειας Ιταλίας με μια καθαρά ρεαλιστική προσέγγιση. Η πιο αγαπημένη βιβλική ηρωίδα της εποχής, η Ιουδήθ δεν θα μπορούσε να μην συγκινήσει τη Fede Galizia, πράγμα που βλέπουμε και στον πίνακά της «Η Ιουδήθ με το κεφάλι του Ολοφέρνη» (εικ.1). Εδώ μπορούμε να θυμηθούμε τον αντίστοιχο πίνακα της Lavinia Fontana «Η Ιουδήθ αποκεφαλίζοντας τον Ολοφέρνη». Οι γυναίκες ζωγράφοι ταυτίζονταν συχνά με τη θέση της κακοποιημένης γυναίκας η οποία καταφεύγει στην εκδίκηση, σαν μοναδικό τρόπο για τη δική της λύτρωση.

Η Galizia πηγαίνει ακόμη πιο μακριά στην ταύτισή της μ’ αυτήν την αποφασιστική και γενναία γυναίκα, υπογράφοντας το έργο με το όνομά της και ημερομηνία πάνω στη λεπίδα του ξίφους της Ιουδήθ. Η Ιουδήθ αντιπροσώπευε πάνω απ' όλα την ομορφιά, το θάρρος και την αφοσίωσή κι έτσι, το θέμα αυτό ευνοήθηκε ως ηθικό σημείο αναφοράς από τους αριστοκράτες του μπαρόκ.

Υπάρχουν πολλές διαφορετικές εκδοχές του ίδιου θέματος από την Galizia που έχουν διασωθεί σε ιδιωτικές συλλογές.



«Νεκρή φύση»



Όταν δεν ζωγράφιζε πορτρέτα, η Fede ζωγράφιζε κυρίως «νεκρές φύσεις». Αν και πολύ λίγες πηγές αναφέρουν έργα της Galizia με το θέμα αυτό, τα έργα αυτά αποτελούν την πλειοψηφία όσων διασώζονται και μάλιστα η ίδια υπήρξε πρωτοπόρος σ’ αυτό το είδος.

Εξήντα έξι έργα έχουν κατοχυρωθεί ως δικά της, εκ των οποίων τα 44 είναι «νεκρές φύσεις».

Εκείνη την εποχή τα έργα ζωγραφικής μ’ αυτό το θέμα ήταν αρκετά ασυνήθιστα. Οι περισσότερες λειτουργούσαν σαν στοιχεία του φόντου, έξω από την κεντρική σύνθεση, με σκοπό να δώσουν βάθος και βαρύτητα στην εικόνα, αλλά και σαν σύμβολα του πλούτου και της αφθονίας. Τα έργα της Fede αντίθετα, ήταν κομψές συνθέσεις που στηρίχθηκαν στο χρώμα και τη φόρμα για να εντυπωσιάσουν το θεατή με την απλή τους εμφάνιση. Τα αντικείμενα των συνθέσεων της ήταν και το κύριο θέμα της ζωγραφικής της. Το ύφος της είναι επηρεασμένο από το μανιερισμό της Λομβαρδίας του 16ου αιώνα, που έχει σαν επίκεντρο τη Mantua.

Μια από τις «νεκρές φύσεις» της του 1602 (εικ.5) λέγεται πως είναι η πρώτη υπογεγραμμένη και χρονολογημένη νεκρή φύση από ιταλό καλλιτέχνη, αποδεικνύοντας την καθοριστική συμβολή της σ’ αυτό το νέο ύφος ζωγραφικής.

Οι «νεκρές φύσεις» της Galizia είναι από τα πιο πρόωρα δείγματα ενός νέου ύφους το οποίο δεν υπήρχε πριν το 16ο αιώνα και στο οποίο οι γυναίκες, κυρίως επειδή αποκλείστηκαν από άλλα είδη ζωγραφικής, θα υπερείχαν.

Οι γυναίκες ζωγράφοι δοκίμασαν συχνά την ικανότητά τους στη ζωγραφική μεγάλων θεμάτων, αλλά η γνώση τους ήταν συνήθως από δεύτερο χέρι, αντιγράφοντας έργα ζωγραφικής άλλων καλλιτεχνων. Αφού, όπως είδαμε, αποκλείστηκαν από την υψηλού επιπέδου καλλιτεχνική κατάρτιση, η θεματολογία τους συχνά περιοριζόταν στις εμπειρίες τους εντός του σπιτιού και της οικογένειας, ή σε έργα θρησκευτικού περιεχομένου. Η προσοχή τους όλη στράφηκε αναγκαστικά στις εσωτερικές οικογενειακές σκηνές, στις μικρές καθημερινές λεπτομέρειες για τις οποίες οι ίδιες φρόντιζαν. Ήταν επόμενο πως κάποια στιγμή θα τραβούσε το ενδιαφέρον τους η όμορφη εικόνα λίγων φρούτων μέσα σ’ ένα σκεύος, και κάποιο λουλούδι που είχαν μαζέψει νωρίτερα απ’ τον κήπο, τυχαία τοποθετημένα πάνω στο τραπέζι.



5

"Νεκρή φύση με ροδάκινα και κρυστάλλινο μπολ "

1602

Λάδι σε ξύλο

30.5 x 42.5 cm.


Τα έργα της Galizia είναι εξαιρετικά ζωηρόχρωμα, δονούμενα, και ελκύουν το βλέμμα. Πρόκειται για συνθέσεις τόσο ρεαλιστικές, που μοιάζει σαν να μπορούμε σχεδόν να αισθανθούμε την επιδερμίδα των φρούτων. Παρουσίαζε συνήθως ένα καλάθι, ή ένα σκεύος που περιείχε ένα ή δύο είδη φρούτων, και σχεδόν πάντα πρωταγωνιστούν τα ροδάκινα, στολισμένα με λίγα φρέσκα λουλούδια, συνήθως γιασεμί, δημιουργώντας έτσι μιαν αξιοπρόσεχτη αντίστιξη, όπως βλέπουμε στο έργο της με τον τίτλο, "Νεκρή φύση με ροδάκινα και κρυστάλλινο μπολ ". Στο έργο αυτό φαίνεται η ολοφάνερη επιρροή που δέχτηκε από τον Caravaggio κι από έργα του όπως το "Καλάθι με φρούτα" (εικ.6).

Επτά χρόνια νεώτερη από τον Caravaggio, η Fede Galizia εξειδικεύεται στις συμπαγείς συνθέσεις πάνω σε ξύλινες επιφάνειες, στις οποίες η προσεκτική παρατήρηση και οι καθαρές φόρμες συνδυάζονται με έναν τρόπο που θυμίζει συχνά τον διάσημο Λομβαρδό συμπατριώτη της. Κατά τη διάρκεια της ζωής της, η υπεροχή της Galizia στην πρωτοεμφανιζόμενη σχολή «νεκρής φύσης» του Μιλάνου υπήρξε αδιαφιλονίκητη. Ακόμα και η επιτυχημένη σταδιοδρομία του οπαδού της, ζωγράφου Panfilo Nuvolone, που έφθασε στο Μιλάνο το 1610, συνέβαλε στη φήμη της.



6

Caravaggio: «Canestro di frutta»

1595-97

Pinacoteca Ambrosiana, Milano.



Η Fede δεν εξερεύνησε τις πιο πλούσιες συνθέσεις και τις φόρμες που παρουσίασαν πολλοί από τους συγχρόνους της που εργάζονταν σ’ αυτό το ύφος. Προτίμησε αντ' αυτού να χρησιμοποιήσει ένα ακριβέστερο απλοϊκότερο ύφος όπως αυτό του ισπανού ζωγράφου Francisco de Zurbarán (1598–1664), με το παρατσούκλι «Ισπανός Caravaggio» .

Οι πίνακές της βρίθουν λεπτομερειών, είναι τέλεια ισορροπημένοι, με ιδιαίτερη επιμέλεια στις φωτοσκιάσεις και η υφή τους παραμένει ασυναγώνιστη στο χρόνο. Επιπλέον ήταν ιδιαίτερα καλή στη δημιουργία του χώρου. Οι συνθέσεις της δεν είναι πολύπλοκες και πυκνές. Μοιάζουν περισσότερο σαν να μπορεί κανείς ν’ απλώσει το χέρι του και ν’ αγγίξει τα φρούτα, να τα πιάσει, να τ’ αποσπάσει απ’ τον καμβά χωρίς να διαταραχτεί το υπόλοιπο του έργου. Οι χαριτωμένες, ρέουσες διατάξεις της είναι φυσικές και ποιητικές, αντίθετες απ’ τις στυλιζαρισμένες συνθέσεις των προκατόχων της.

Η αισθητική των συνθέσεών της δεν θα εμφανιζόταν ξανά μέχρι τα μέσα του αιώνα. Η αντίληψη για τη σύγχρονη ζωγραφική της νεκρής φύσης διαμορφώθηκε κατά μεγάλο βαθμό από τα έργα ζωγραφικής της Galizia, αν και είναι άγνωστο πόσα ακριβώς έργα ζωγραφικής της ανήκουν. Πολλά έργα της που θα μπορούσαν να είναι δικά της έχουν αποδοθεί στον Nuvolone , ο οποίος άντλησε σημαντικές επιρροές από τη Fede. Ακόμα και σήμερα , πολλές από τις «νεκρές φύσεις» που βλέπουμε έχουν επηρεαστεί από τις δικές της αρχικές ιδέες.

Παρ’ όλ’ αυτά, τους αιώνες που ακολούθησαν το έργο της λησμονήθηκε, τουλάχιστον μέχρι το 20ο αιώνα, όταν μετά από μελέτες που έγιναν το 1963 και το 1989, δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στο έργο της. Μόνον τότε το όνομα της Galizia βγήκε από τη λήθη.



7

«Κρυστάλλινο μπολ με φρούτα και άνθη γιασεμιού»

1607

Λάδι σε ξύλο

31.2 x 42.2 cm
Ιδιωτική συλλογή


8

«Ροδάκινα σε λευκό πορσελάνινο καλάθι»


Τα ανυπέρβλητα « Ροδάκινα σε λευκό πορσελάνινο καλάθι» είναι η πιο αναγνωρισμένη της «νεκρή φύση». Από την πρώτη δημοσίευσή της το 1978 από τον καθηγητή Mauro Natale, που την τοποθέτησε «μεταξύ των σημαντικότερων έργων», αυτή η σύνθεση έχει εμφανιστεί σε πολυάριθμες εκθέσεις. Τα θεαματικά, όμορφα τοποθετημένα ροδάκινά της ήταν η εικόνα στην αφίσα της έκθεσης «Οι τρεις αιώνες της Ιταλικής νεκρής φύσης» που παρουσιάστηκε στη Νέα Υόρκη το 1983. Κάθε στοιχείο αυτής της γερής και μυστηριωδώς φωτισμένης σύνθεσης αποσκοπεί και πετυχαίνει να καταστήσει τα απλά ροδάκινα ακόμα μεγαλύτερα και λαμπρότερα απ’ ότι ήταν στην πραγματικότητα. Η Galizia κατάφερε ν’ απεικονίσει τη βαθύτερη ουσία των πραγμάτων και να την αναπτύξει με υψηλή αισθητική και εξαιρετική ευαισθησία, στοιχεία που αποδεικνύουν πως υπήρξε μια σπουδαία γυναίκα και μεγάλη ζωγράφος.
Εξαιτίας της επιρροής της, η προσεκτική τοποθέτηση μερικών επιλεγμένων φρούτων σε μια πιατέλα ενάντια σ’ ένα σκοτεινό φόντο, έγινε το χαρακτηριστικό γνώρισμα συνολικά στις «νεκρές φύσεις» της Λομβαρδίας.


9

«Σταφύλια σε λευκή πιατέλα»


10

«Φρούτα σε ασημένιο σκεύος και τριαντάφυλλο»

1602

Λάδι σε ξύλο


11

«Κεράσια σε ασημένια πιατέλα και πεταλούδα»

Λάδι σε ξύλο

28.2 x 42.2 cm.

Campione d'Italia, Collezione Silvano Lodi


12

«Φρούτα σε λευκό πορσελάνινο καλάθι»



13

«Καλάθι με ροδάκινα και γιασεμιά»

1602








Άλλα έργα της





14

προσχέδια Ερωτιδέων



15


Η ιστορία δείχνει πως αν και Fede δεν παντρεύτηκε ποτέ, έζησε μια ευτυχισμένη ζωή και είχε μια επιτυχή σταδιοδρομία. Φημολογείται ότι πέρασε ένα μεγάλο μέρος της ζωής της ψάχνοντας για κάτι στην Ιταλία και την Ελλάδα. Πρέπει να είχε βρει κάτι πολύ σημαντικό, επειδή ένα φορτίο περισσότερο από 2 τόνους εστάλη στο θερινό σπίτι της στην Ισπανία.

Η Fede Galizia πέθανε το 1630 στο Μιλάνο, από πανούκλα.


16

«Λευκό πορσελάνινο σκεύος με σταφύλια κι ένα ροδάκινο»

1605




Πηγές:



Whitney Chadwick: Women, Art, and Society-Thames and Hudson, London, 1990

Anne Sutherland Harrisand -Linda Nochlin: Women Artists: 1550-1950

Κατάλογος της έκθεσης του National Museum of Women in the Arts: Italian Women Artists from Renaissance to Baroque - March - July 2007

Nancy G. Heller: Women Artists: An Illustrated History






Αυτοπροσωπογραφία της Sofonisba Anguissola (1556) -Mουσείο Kunsthistoriches, Βιέννη

Από το θαυμάσιο βιβλίο της Frances Borzello "Seeing Ourselves: Women's Self-portraits"

"....η θέση των καλλιτέχνιδων στον κόσμο της τέχνης και στην ιδεολογία της εποχής τους ήταν άμμεσα συνδεδεμένη με τις αυτοπροσωπογραφίες τους......(οι οποίες) δεν αποτελούν αθώες αντανακλάσεις του τί έβλεπαν οι καλλιτέχνιδες όταν κοιτούσαν τον καθρέφτη τους. Είναι ένα μέρος της γλώσσας που οι ζωγράφοι χρησιμοιποιούν ώστε να κάνουν μια δήλωση, από την πολλή απλή "έτσι φαίνομαι", στην πιο πολύπλοκη "αυτή πιστεύω πως είμαι".
Έφτασα τελικά στο συμπέρασμα πως καμία γυναικεία αυτοπροσωπογραφία δεν θα πρέπει να θεωρείται ως δεδομένη...."