- "Γυναίκες Εικαστικοί στην Ιστορία της Τέχνης"
Τα άρθρα που ακολουθούν, αφορούν κατά κύριο λόγο τις γυναίκες εικαστικούς, ζωγράφους, γλύπτριες, φωτογράφους, χαράκτριες, κτλ.

- Kαθώς πρόκειται για μια διαρκή έρευνα και αναζήτηση πηγών και πληροφοριών, τα ήδη δημοσιευμένα άρθρα ανανεώνονται κάθε τόσο με συμπρηρωματικά στοιχεία, ώστε να αποκτήσουν μια όσο το δυνατόν πληρέστερη μορφή.

-Δημοσίευση :περιοδικό "Ρωγμές"

Δευτέρα, 10 Νοεμβρίου 2008

"ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ" (-8)


Γυναίκες καλλιτέχνες της Αναγέννησης

μέρος Α΄


















«The Book of the City of Ladies»:Η Christine de Pizan παρουσιάζοντας τα ποιήματά της στη βασίλισσα Isabeau.


Αυτή είναι η πρώτη περίοδος στη ιστορία της δύσης κατά την οποία διάφορες κοσμικές γυναίκες κέρδισαν διεθνή φήμη ως καλλιτέχνες. Η άνοδος των γυναικών καλλιτεχνών κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου μπορεί να αποδοθεί σε σημαντικές πολιτισμικές αλλαγές. Μια τέτοια αλλαγή ήταν η κίνηση προς τον
Ανθρωπισμό (Renaissance humanism),μια φιλοσοφία που, όπως είδαμε, ήρθε να προασπιστεί την αξιοπρέπεια και την ισοτιμία όλων των ανθρώπων, έγινε η κεντρική σκέψη κατά την Αναγέννηση και βοήθησε στην βελτίωση της θέσης της γυναίκας. Δεδομένου ότι ο Ανθρωπισμός της Αναγέννησης έδωσε τις ευκαιρίες και δημιούργησε τις συνθήκες για το άτομο να μορφωθεί, να εξελιχθεί και να επιτύχει, ορισμένες γυναίκες κατάφεραν να ξεπεράσουν τους προσδοκώμενους και παγιωμένους από αιώνες γι’ αυτές ρόλους και να ξεχωρίσουν με το έργο τους.

Επιπλέον, η ταυτότητα του μεμονωμένου καλλιτέχνη θεωρήθηκε πλέον σημαντική κι έτσι, η ανωνυμία στην οποία καταδικάστηκαν πολλοί αξιόλογοι καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες κατά το παρελθόν, ουσιαστικά παύει, από αυτήν την περίοδο κι έπειτα, να υπάρχει.


Δύο σημαντικά κείμενα, το De mulieribus claris (Διάσημες γυναίκες) του Βοκκάκιου– του μεγάλου ανθρωπιστή του 14ου αιώνα - που ήταν μια συλλογή βιογραφιών των σημαντικότερων μέχρι τότε γυναικών και της Christine de Pizzan "The Book of the City of Ladies", επεξηγούν και σηματοδοτούν αυτήν την πολιτισμική αλλαγή. Οι 104 βιογραφίες στο "De claris mulieribus" είναι το πρώτο δείγμα της δυτικής λογοτεχνίας που αφιερώνεται αποκλειστικά στις γυναίκες.Ο Βοκκάκιος ο ίδιος λέει ότι το έργο αυτό εμπνεύστηκε και διαμορφώθηκε χρησιμοποιώντας ως υπόδειγμα το αντίστοιχο βιβλίο του ιταλού ουμανιστή και ποιητή, πατέρα της Αναγέννησης, Πετράρχη, το "De viris illustribus" ("Ένδοξοι άνδρες")

Η συλλογή γυναικείων βιογραφιών του Βοκκάκιου ενέπνευσε με τη σειρά της τους χαρακτήρες της Christine de Pizan, στο βιβλίο της «Το βιβλίο της Πόλης των γυναικών», τον Thomas Elyot(1490 -1546) στο έργο του «Υπεράσπιση των καλών γυναικών», καθώς και τον Geoffrey Chaucer στο « Μύθοι καλών γυναικών» και « Ιστορίες του Καντέρμπουρυ».

Το έργο του Boκκάκιου χαίρει ιδιαίτερης εκτίμησης και σεβασμού στην ιστορία της δυτικής λογοτεχνίας και είναι ένα θεμελιώδες κείμενο για την ιστορία των γυναικών.Επίσης, ο Βοκκάκιος περιέλαβε και την Thamar (ή Thmyris), μια ελληνίδα ζωγράφο αμφορέων της αρχαιότητας. Παραδόξως, ανάμεσα στις έγχρωμες μινιατούρες των χειρογράφων στο «Διάσημες γυναίκες», η Thamar απεικονίστηκε ζωγραφίζοντας μια αυτοπροσωπογραφία της και σε άλλο σημείο, ζωγραφίζοντας μια μικρή εικόνα της Παρθένου και του Βρέφους!



Δεν μπορώ να μην αναφερθώ εκτενέστερα στην Christine de Pizan, παρά το ότι δεν υπήρξε ζωγράφος, αλλά μια πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση διανοούμενης της εποχής της, που παρήγαγε σημαντικότατο έργο.






Christine de Pisan

(1364- 1429)


Η πρώτη φεμινίστρια συγγραφέας















The Book of the City of Ladies: Η Christine de Pizan με μια ομάδα μαθητριών της.



Η Christine de Pizan υπήρξε μια αξιοπρόσεκτη γαλλίδα συγγραφέας και ρήτορας του τέλους του μεσαίωνα και γεννήθηκε στη Βενετία περίπου το 1364. Ο πατέρας της, Tomasso de Pizzano, ένας διάσημος γιατρός καιαστρολόγος, προσκλήθηκε στην Αυλή του βασιλιά Κάρολου του 5ου της Γαλλίας του Οίκου των Βαλουά όταν η Christine ήταν πέντε ετών. Παρέμεινε στη Γαλλία για όλη τη ζωή της. Έλαβε άριστη εκπαίδευση, και μιλούσε γαλλικά και ιταλικά, ενδεχομένως και λατινικά. Το 1380, όταν ήταν περίπου δεκαπέντε, η Christine παντρεύτηκε τον Etienne du Castel, που ήταν γραμματέας της Αυλής. Ο γάμος ήταν εξαιρετικά πετυχημένος. Δυστυχώς, ο βασιλιάς Charles V πέθανε τον ίδιο χρόνο, και η εξέχουσα θέση του Tomasso στην Αυλή, καθώς επίσης και ένα μεγάλο μέρος του εισοδήματός του, μειώθηκαν από το νέο βασιλιά. Το εισόδημα του Etienne μειώθηκε επίσης, και η οικογένεια βρέθηκε ν’ αντιμετωπίζει τις χείριστες συνθήκες. Σύντομα ο Tomasso πέθανε μετά από μια παρατεταμένη ασθένεια και το 1390, πέθανε ξαφνικά κι ο Etienne. Η Christine έμεινε χήρα και ορφανή σε ηλικία εικοσιπέντε χρονών με τρία μικρά παιδιά, τη μητέρα της και μια ανιψιά που χρειάζονταν φροντίδα. Το μικρό χρηματικό ποσό που της κληροδότησε ο Etienne αποτέλεσε αντικείμενο διαμάχης στην οικογένεια, και η Christine, σε δεινή οικονομική κατάσταση ούσα, εμπλέχτηκε σε μία σειρά δικών στην προσπάθειά της να το διεκδικήσει. Αποφάσισε να κερδίσει το εισόδημά της ως συγγραφέας. Στα μέσα της δεκαετίας του 1390 η Christine άρχισε να γράφει λυρικά ποιήματα και να αναζητά τους προστάτες που θα τα αποδέχονταν ως δώρα και θα την αντάμειβαν με χρήματα, ή με κάποιο μικρό κόσμημα, κάποιο ύφασμα, μια διαδικασία πολύ συνηθισμένη για τους άρρενες ποιητές της εποχής, αλλά όχι και για τις γυναίκες. Κατάφερε να γίνει γνωστή στους αυλικούς κύκλους ως ποιήτρια και άρχισε να λαμβάνει παραγγελίες. Συγχρόνως διάβαζε και μελετούσε, έτσι ώστε από τις αρχές του 1400, ήταν έτοιμη να επιδιώξει παραγγελίες και για άλλα είδη γραφής και να συμμετέχει πλέον, ως πλήρες και ισάξιο μέλος στη διανοητική ζωή του Παρισιού.

Τα ποιήματα, τα τραγούδια και οι μπαλάντες της ήταν καλοδεχούμενα και σύντομα ήταν σε θέση να στηρίξει οικονομικά την οικογένειά της. Η Christine έγινε δημοφιλής και το έργο της υποστηρίχθηκε αργότερα από πολλούς αριστοκράτες της μεσαιωνικής Ευρώπης. Ένα μεγάλο μέρος του έργου της περιέχει πολλές αυτοβιογραφικές πληροφορίες, οι οποίες ήταν ασυνήθιστες για τους συγγραφείς εκείνης της εποχής. Μερικά από τα έργα της είναι: The Changes of Fortune (Οι αλλαγές της τύχης), ένα μεγάλο ποίημα που περιέχει ιστορίες από τη ζωή της και τις ζωές άλλων διάσημων ανθρώπων, The Epistοles of Othea (οι επιστολές του Othea), μια συλλογή ενενήντα εννέα αλληγορικών ιστοριών, ενώ το 1404, και μετά από μακροχρόνια μελέτη, συνέγραψε τη βιογραφία του αποθανόντος βασιλιά Καρόλου του 5ου.
























Η Christine de Pizan: Παρουσιάζοντας το βιβλίο της στον Louis of Orleans.



Η αυτοβιογραφία της «Το όραμα της Christine» γράφτηκε το 1405. Αυτό το κείμενο γράφτηκε εν μέρει για να κατασιγάσει τους κριτικούς της πάνω σε μια έντονη συζήτηση σχετικά με το ζήτημα των γυναικών. Συνέχισε να διαπραγματεύεται αυτό το θέμα, με το βιβλίο της The Book of the City of the Ladies (Το βιβλίο της πόλης των κυριών) -1405, μια συλλογή ιστοριών των ηρωίδων του παρελθόντος. Πρόκειται για μια αλληγορική ιστορία μιας φανταστικής πόλης στην οποία οι γυναίκες ζούσαν ανεξάρτητες, απαλλαγμένες από την εξουσία και την επιρροή των ανδρών, μέσω της οποίας τονίζει τη σημασία των γυναικών και την συνεισφορά τους στην κοινωνία Στο έργο της περιέλαβε πραγματικές γυναίκες καλλιτέχνες, όπως την Anastaise, που ήταν μια από τις καλύτερες παριζιάνες ζωγράφους χειρογράφων, αν και κανένα δείγμα της δουλειάς της δεν έχει διασωθεί.




The Book of the City of Ladies


























Η αρχική σελίδα του:
The Book of the City of Ladies




Αυτό το βιβλίο είναι ίσως το πιο πολυδιαβασμένο βιβλίο της Christine και αυτό που έχει περισσότερο συνδεθεί με τ’ όνομά της. Είναι ένα βιβλίο πλούσιο σε φιλοσοφική σκέψη και πολύ σημαντικό για την ιστορία των γυναικών. Η Christine χρησιμοποίησε σαν βάση της το De Mulieribus Claris του Boccaccio. Το βιβλίο της αυτό μπορεί να θεωρηθεί φεμινιστικό δεδομένου ότι προσφέρει πολύ σημαντικές οδηγίες για την εκπαίδευση των γυναικών, συσχετίζοντας την εκπαίδευση με την καλή συμπεριφορά.

Η Christine στο βιβλίο της χρησιμοποιεί πραγματικά ιστορικά παραδείγματα, για να καταδείξει το πως η γυναίκα έχει καταπιεστεί άδικα. Το βιβλίο είναι ένα χρονικό των μεγάλων γυναικών της ιστορίας που έχουν συμβάλει στην κοινωνία. Μιλά για τις γυναίκες ως συζύγους, μητέρες, ηγέτες, για τις γυναίκες στο νομικό σύστημα, στην κοινωνία, και στο γάμο. Μεταμφιέζει έξυπνα τη διορατικότητά της πίσω από τις τρεις περσόνες που εφηύρε, την λαίδη Λογική, την λαίδη Ορθότητα, και κυρία Δικαιοσύνη.Εκθέτοντας και τεκμηριώνοντας τις θέσεις της, καταγγέλλει την αξιοπιστία των μεγάλων αντρών, όπως του Αριστοτέλη και του Οβίδιου για τις απόψεις τους. Ένα τέτοιο παράδειγμα συναντάμε στην παράγραφο εννέα., όπου η Christine ρωτά την λαίδη Λογική για ποιο λόγο ο Oβίδιος επιτέθηκε τόσο πολύ στις γυναίκες στα βιβλία του. Η Λογική απάντησε ότι ο Oβίδιος ήταν άνδρας που έζησε έναν έκλυτο βίο με πολλές γυναίκες κατά τη διάρκεια της νιότης του. Στην πορεία, όπως ήταν φυσικό, ο Οβίδιος θέλησε να οδηγήσει και άλλους μέσω του τρόπου ζωής του και των απόψεών του. Αυτό οδήγησε τελικά τους Ρωμαίους να τον εξορίσουν για την επιπολαιότητά του. Οι φίλοι του κατόρθωσαν να φέρουν πίσω τον εξόριστο, όμως όταν εκείνος επέστρεψε στη Ρώμη, επέστρεψε και στον παλαιό τρόπο ζωής του. Η Λογική υποστηρίζει, ότι αφού δεν μπόρεσε να βιώσει ο ίδιος την ευχάριστη ζωή που ήθελε πραγματικά να ζήσει, άρχισε να επιτίθεται στις γυναίκες με την ελπίδα να τις καταστήσει λιγότερο ελκυστικές για τους άνδρες.



















The Book of the City of
Ladies
: «Η Christine και η Δικαιοσύνη».


Όσον αφορά τους άρρενες φιλοσόφους που επιτίθενται στις γυναίκες για λόγους ζήλιας, η Pizan λέει ότι μετέτρεψαν τη «philo-sophy», από αγάπη για την σοφία και τη φρόνηση, σε «philo-folly», αγάπη της τρέλας, γεμίζοντας έτσι τα περιεχόμενα των βιβλίων τους με ψέματα.

Το « Βιβλίο της Πόλης των Γυναικών» είναι ένα καθαρά φιλοσοφικό βιβλίο, ακόμα κι αν ο τίτλος του ηχεί λιγάκι φανταστικός. Υπάρχει μάλιστα ένα σημείο το οποίο πραγματικά κραυγάζει τη φιλοσοφία της Christine. Η κυρία Λογική δίνει τέσσερις λόγους για τους οποίους οι άνδρες επιτίθενται στις γυναίκες:1) Λόγω της αντρικής φαυλότητας, 2) άτομα που είναι ανίσχυρα ή έχουν κάποιες φυσικές ανικανότητες, αυτός είναι ο μόνος τρόπος να υπερασπιστούν το πρόβλημά τους , 3) Μερικοί άνδρες επιτίθενται στις γυναίκες από ζηλοτυπία και 4) Μερικοί άνδρες δυσφημίζουν τις γυναίκες επειδή είναι στη φύση τους να δυσφημίζουν τόσο τις γυναίκες όσο και τους άνδρες, λόγω της μεγάλης διαφθοράς και αδυναμίας της καρδιάς τους.



















The Book of the City of Ladies : Η Christine de Pizan
διδάσκοντας
μία ομάδα αντρών


Το βιβλίο The City of Ladies είναι μέρος της εκστρατείας που ανέλαβε η συγγραφέας για ν' αποκαταστήσει το φύλο της στα μάτια των συγχρόνων της. Θέλησε να αναφερθεί σε όλες τις αδικίες που έγιναν στη γυναίκα και να τις καταγγείλει με τρόπους σαφείς, χρησιμοποιώντας την κοινή λογική, έτσι ώστε κάθε γυναίκα και κάθε άνδρας που θα διάβασει το βιβλίο της, να μπορεί να διαπιστώσει πόσο λανθασμένοι και άδικοι υπήρξαν οι άνδρες και η ιστορία.

Στη συνέχεια, έγραψε το The Treasure of the City of Ladies : Or the Book of the Three Virtues θησαυρος της Πόλης των Κυριών: Ή το βιβλίο των τριών αρετών ) (1406),μέσω του οποίου προσπαθεί να διδάξει τις γυναίκες όλων των κοινωνικών τάξεων πώς να καλλιεργήσουν τους εαυτούς τους προκειμένου να αντιδράσουν στον αυξανόμενο μισογυνισμό.

Η Christine υπήρξε μια αληθινή φεμινίστρια ,δεδομένου ότι έβλεπε πως άνδρες και γυναίκες αξίζουν και οι δύο την ισότητα. Για την ίδια δεν υπήρχε καμία επανάσταση μεταξύ των φύλων. Πίστευε πως το καλύτερο και το ανώτερο δεν καθορίζονται από το φύλο του ενός ή της άλλης, αλλά από το ποιος επιδεικνύει περισσότερη αρετή. " Ο άνδρας ή η γυναίκα στον οποίο κατοικεί η μεγαλύτερη αρετή είναι ο ανώτερος. Η μικρότητα ενός προσώπου δεν βρίσκεται στο σώμα και δεν είναι σύμφωνη με το φύλο... "


Τα σημαντικότερα έργα της Christine de Pisan ολοκληρώθηκαν μεταξύ του1400 και του1418, εν μέσω του εμφύλιου πολέμου που ακολούθησε τη γαλλική ήττα από τους Βρετανούς στο Agincourt.

Η Christine ήταν πολύ αφοσιωμένη στη Γαλλία και τρομοκρατήθηκε από την αστική σύγκρουση που ξέσπασε μετά από τη δολοφονία του Louis της Ορλεάνης. Το 1410, έγραψε το Lamentations on the Civil War :Θρήνος για τον εμφύλιο πόλεμο, και έπειτα το The Book of Feats of Arms and Chivalry: Το βιβλίο των άθλων των όπλων και της ιπποσύνης, που ήταν ένα από τα πρώτα βιβλία που μεταφράστηκαν αργότερα στα αγγλικά, εμπνευσμένο από τις εχθρότητες των Άγγλων και τον Εκατονταετή πόλεμο και το 1418 αποχώρησε από το Παρίσι για να περάσει προφανώς το υπόλοιπο της ζωής της ως λαϊκή σε μια μονή, πιθανώς στο βασιλικό κοινόβιο όπου η κόρη της ήταν καλόγρια.


Τελευταίο της έργο ήταν το ποίημά της για την Jeanne d’ Arc, το αγοροκόριτσο και χωριατόπαιδο, που όμως, πήρε έναν πολύ σημαντικό, δημόσιο ρόλο στην οργάνωση της γαλλικής στρατιωτικής αντίστασης, ενάντια στην αγγλική κυριαρχία, στις αρχές του δέκατου πέμπτου αιώνα. Γραμμένη το 1429, την ημέρα της γιορτής της ηρωίδας, η ιστορία της Jeanne d’ Arc περιγράφει και εγκωμιάζει την γυναίκα στρατιωτική ηγέτιδα, η οποία, σύμφωνα με την de Pizan, ανέδειξε και αντάμειψε όλες τις προσπάθειες των γυναικών για την υπεράσπιση του φύλου τους. Με την ολοκλήρωση αυτού του ξεχωριστού ποιήματος, φαίνεται ότι η de Pizan, σε ηλικία εξήντα πέντε ετών πια, αποφάσισε να τελειώσει τη λογοτεχνική σταδιοδρομία της.

Πέθανε το 1430.


Παρ’ ότι δεν έχουν μεταφραστεί όλα τα έργα της Christine στα αγγλικά, τα ήδη μεταφρασμένα είναι αρκετά για να επισημάνουν τις ενδιαφέρουσες και πρωτοπόρες αντιλήψεις της.
















The Book of the City of Ladies :συνομιλώντας με μια γυναίκα που φορά πανοπλία - μάλλον η Αθηνά



Άλλα κείμενα ανθρωπιστών οδήγησαν τις ιταλίδες σε όλο και ανώτερη ποιοτικά εκπαίδευση.

Το πιό ξεχωριστό απ’ αυτά ήταν το The Courtier (Ο αυλικός) του ιταλού ανθρωπιστή Baldassare Castiglione του δέκατου έκτου αιώνα.

Αυτό το πολύ δημοφιλές έργο υπεράσπιζε την εκπαίδευση ανδρών και γυναικών στις κοινωνικές τέχνες. Η επιρροή που είχε το κείμενο αυτό επηρέασε σημαντικά στο να γίνει σταδιακά αποδεκτή η συμμετοχή γυναικών στις εικαστικές, λογοτεχνικές, και μουσικές τέχνες.

Χάρη στον Castiglione, αυτή ήταν η πρώτη περίοδος στην ιστορία της Αναγέννησης κατά την οποία οι ευγενείς, τουλάχιστον, γυναίκες ήταν σε θέση – έστω και υπό περιορισμούς- να μελετήσουν τις καλές τέχνες.


















Η
Christine de Pizan διδάσκοντας





Εκ παραλλήλου


Κατά την πρώιμη Αναγέννηση, έχουμε τους εξής γνωστούς καλλιτέχνες:

Στην Ιταλία:

Ο Giotto, (1267–1337 ο φλωρεντινός ζωγράφος και αρχιτέκτονας, που συνέβαλε τα μέγιστα στην ιταλική αναγέννηση.

Ο Fra Angelico(1395 –1455), ένας απ’ τους πρώτους ιταλούς αναγεννησιακούς ζωγράφους, που όπως αναφέρθηκε στους «Βίους καλλιτεχνών» από τον Vasari «είχε ένα σπάνιο και τέλειο ταλέντο»

Ο φλωρεντινός δάσκαλος Donatello (1386 –1466) περίφημος γλύπτης του μαρμάρου και του μπρούτζου απ’ τους διασημότερους πρωτεργάτες της Αναγέννησης.

Παρ’ ότι η εξέλιξη της Αναγέννησης στην υπόλοιπη Ευρώπη δεν ακολούθησε ταυτόχρονα τους ρυθμούς της Ιταλικής Αναγέννησης, είχαμε παράλληλα τολμηρούς καινοτόμους καλλιτέχνες και σε άλλες χώρες.


Στις Κάτω Χώρες, για παράδειγμα, ο Jan van Eyck (1390 – 1441)καινοτόμος ζωγράφος, ο οποίος τελειοποίησε την τεχνική της ελαιογραφίας και έδωσε έναν πιο φυσιοκρατικό χαρακτήρα στη φλαμανδική ζωγραφική.


Στη Γαλλία, ο γλύπτης Évrard d'Orleans (1292 - 1357) γνωστός κυρίως για το γλυπτό του «Άγγελος που κρατάει ιερά σκεύη» -1340


Στην Ελλάδα, έχουμε τον βυζαντινό ζωγράφο από την Κωνσταντινούπολη, Θεοφάνη τον Έλληνα

(περ.1340-1410) ο οποίος έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Ρωσία και μεγαλούργησε ως αγιογράφος. Πολλά από τα έργα του θεωρούνται θεμελιακά για τη ρωσική αγιογραφία, ενώ μεταξύ άλλων μαθητής του υπήρξε ο σπουδαίος Αντρέι Ρουμπλιόβ.

Ενώ στη Ρωσία, ο Andrei Rublev (1360 - 1427) θεωρείται ως ο μεγαλύτερος εικονογράφος του ρωσικού μεσαίωνα, και ιδρυτής της ρωσικής σχολής αγιογραφίας, ο οποίος ζωγράφισε ορθόδοξες εικόνες και φρέσκο.



Πηγές:


1. Wendy Slatkin: Women Artists in History: From Antiquity to the 20th Century, N.J., 1985.

2. Germaine Greer : The Obstacle Race: The Fortunes of Women Painters and Their Work, 1979.

3. Whitney Chadwick: Women, Art, and Society, Thames and Hudson, London, 1990.

4. Mirra Bank: Anonymous Was A Woman, Saint Martin's Press, New York, 1979.

5. Carol Armstrong and Catherine de Zegher: Women Artists at the Millennium.









Αυτοπροσωπογραφία της Sofonisba Anguissola (1556) -Mουσείο Kunsthistoriches, Βιέννη

Από το θαυμάσιο βιβλίο της Frances Borzello "Seeing Ourselves: Women's Self-portraits"

"....η θέση των καλλιτέχνιδων στον κόσμο της τέχνης και στην ιδεολογία της εποχής τους ήταν άμμεσα συνδεδεμένη με τις αυτοπροσωπογραφίες τους......(οι οποίες) δεν αποτελούν αθώες αντανακλάσεις του τί έβλεπαν οι καλλιτέχνιδες όταν κοιτούσαν τον καθρέφτη τους. Είναι ένα μέρος της γλώσσας που οι ζωγράφοι χρησιμοιποιούν ώστε να κάνουν μια δήλωση, από την πολλή απλή "έτσι φαίνομαι", στην πιο πολύπλοκη "αυτή πιστεύω πως είμαι".
Έφτασα τελικά στο συμπέρασμα πως καμία γυναικεία αυτοπροσωπογραφία δεν θα πρέπει να θεωρείται ως δεδομένη...."