- "Γυναίκες Εικαστικοί στην Ιστορία της Τέχνης"
Τα άρθρα που ακολουθούν, αφορούν κατά κύριο λόγο τις γυναίκες εικαστικούς, ζωγράφους, γλύπτριες, φωτογράφους, χαράκτριες, κτλ.

- Kαθώς πρόκειται για μια διαρκή έρευνα και αναζήτηση πηγών και πληροφοριών, τα ήδη δημοσιευμένα άρθρα ανανεώνονται κάθε τόσο με συμπρηρωματικά στοιχεία, ώστε να αποκτήσουν μια όσο το δυνατόν πληρέστερη μορφή.

-Δημοσίευση :περιοδικό "Ρωγμές"

Πέμπτη, 25 Δεκεμβρίου 2008

"ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ" (-9)



Γυναίκες καλλιτέχνες της Αναγέννησης


μέρος B΄






Properzia de' Rossi: Θυρεός με το στέμμα της οικογένειας Grassi.

Μουσείο Civico Medievale της Bologna.

1520





Βρισκόμαστε πλέον, στην ακμή της ιταλικής Αναγέννησης, η οποία σταδιακά εξαπλώθηκε και στην υπόλοιπη Ευρώπη.Το κίνημα του Ανθρωπισμού που σηματοδοτεί μιαν πνευματική και πολιτισμική επανάσταση άνευ προηγουμένου, ανοίγει το δρόμο. Ο άνθρωπος γίνεται το κέντρο της ύπαρξης, θεμελιώδες μέγεθος και μέτρο σύγκρισης των πάντων. Πραγματοποιείται η απελευθέρωση από τα δεσμά της μεσαιωνικής Μεταφυσικής και δημιουργούνται οι βάσεις για την εξέλιξη των επιστημών στη σύγχρονη μορφή τους και των τεχνών. Οι καλλιτέχνες ανταποκρίνονται άμεσα και οδηγούνται βήμα-βήμα προς τη γνώση, κι από εκεί στην εκφραστική ελευθερία.

Παρ’ ότι οι συνθήκες ζωής, δεν θα μπορούσε να πει κανείς πως υπήρξαν ευκολότερες απ’ ότι στο παρελθόν, όπως είδαμε αναλυτικά στα δύο προηγούμενα άρθρα – παρενθέσεις, εν μέσω πολέμων, καταστροφών, συγκρούσεων, της πανώλης που εξολόθρευσε εκατομμύρια ανθρώπων σ’ ολόκληρη την Ευρώπη και του παπικού αυταρχισμού, ο ήλιος του ανθρώπινου πνεύματο και της δημιουργίας ανατέλλει ολόλαμπρος, για πρώτη φορά μετά από τα σχεδόν χίλια χρόνια της Εποχής του Σκότους!

Οι γυναίκες δεν θα μπορούσαν να μείνουν ανεπηρέαστες από αυτές τις ραγδαίες αλλαγές και καθώς οι παγιωμένες κοινωνικές αντιλήψεις για το φύλο τους άρχισαν δειλά-δειλά να αμβλύνονται, οι πιο αποφασισμένες και προικισμένες από αυτές, εκμεταλλεύτηκαν τις ευνοϊκές συνθήκες μπαίνοντας με αποφασιστικότητα στο χώρο της τέχνης, διεκδικώντας το δικαίωμα στη μόρφωση και στη δημιουργία, συναγωνιζόμενες, πολύ συχνά, επάξια τους άρρενες συναδέλφους τους.

Στη συνέχεια, θα δούμε ορισμένες εξαιρετικές περιπτώσεις γυναικείων μορφών, μεταξύ των οποίων και τις πρώτες που έκαναν καλλιτεχνική καριέρα εκτός μοναστηριών, ενώ ορισμένες από αυτές, μάλιστα, ήταν οι πρώτες που πέτυχαν να συμπεριληφθούν από τους ιστορικούς μεταξύ των κορυφαίων δημιουργών της Αναγέννησης.





Η πρώτη γλύπτρια Properzia de Rossi


(1490-1530)





Properzia de Rossi : «Ο Ιωσήφ και η γυναίκα του Πετεφρή»

μάρμαρο - 54 x 58 cm

1520


Η Properzia de Rossi, ήταν η πρώτη επιτυχημένη γλύπτρια της Αναγέννησης. Γεννήθηκε και έζησε στη Μπολόνια, από πατέρα συμβολαιογράφο. Σε ένα έγγραφο του 1516 αναφέρεται ως «κόρη του Girolamo de' Rossi της Μπολόνια».Υπάρχει μια ασάφεια σχετικά με την ημερομηνία γέννησής της, αν και γενικά η διάρκεια της ζωής της κυμαίνεται μεταξύ του 1450 και του 1490. Λόγω τις ασάφειας των ημερομηνιών, είναι δύσκολο να τοποθετήσουμε σε ξεκάθαρα χρονικά πλαίσια την ιστορία της, σίγουρα όμως, ήταν σύγχρονη των μεγάλων καλλιτεχνών της εποχής, όπως του Μιχαήλ Αγγέλου, του Ντα Βίντσι, του Ραφαέλ, κτλ.

Πληθωρική προσωπικότητα η Rossi, εκτός από τη γλυπτική της φημιζόταν για την χαρακτική της, την κατάρτιση της στις επιστήμες, αλλά και για την ομορφιά και την εξυπνάδα της. Ακόμα, ήταν εξαιρετική μουσικός. Ήταν μία εκ της ομάδας των γυναικών καλλιτεχνών της Ιταλίας του δέκατου έκτου και δέκατου έβδομου αιώνα, οι περισσότερες από την Μπολόνια, η οποίες διαμόρφωσαν αυτό το ρεύμα που έμελλε να ονομαστεί «η Άλλη Αναγέννηση». Αυτή η ομάδα περιλαμβάνει σημαντικά ονόματα όπως Elisabetta Sirani, Αrtemisia Gentileschi, και Lavinia Fontana ( για τις οποίες θα μιλήσουμε αργότερα) και αρκετές άλλες.

Δεν είναι απλή σύμπτωση ότι δεν εμφανίστηκαν ευρέως γνωστές γυναίκες καλλιτέχνες κατά την ιταλική Αναγέννηση μέχρι το δέκατο έκτο αιώνα, ούτε ότι οι πρώτες προήλθαν από την επαρχία καιόχι από τη

Φλωρεντία,τη Βενετία ή τη Ρώμη και ότι οι προστάτες τους, τελικά, δεν ήταν το Βατικανό, αλλά οι βασιλιάδες της Ισπανίας.

Η Μπολόνια, στην οποία έζησε και δημιούργησε η Rossi, την εποχή εκείνη ήταν μια επαρχιακή πόλη ιδιαίτερα ευνοϊκή απέναντι στις γυναίκες καλλιτέχνες. Ήταν η πόλη όπου οι γυναίκες ενθαρρύνονταν ν’ ακολουθήσουν το δρόμο της τέχνης και ήταν δυνατό να κερδίσουν μεγάλη αναγνώριση, πράγμα που έκανε την πόλη ένα μοντέλο για τα άλλα ιταλικά αλλά και τα ευρωπαϊκά πολιτιστικά κέντρα, τα οποία ακολούθησαν το παράδειγμά της αιώνες μετά.

Η Μπολόνια διατηρούσε ένα ισχυρότατο συντεχνιακό σύστημα, στο οποίο αρσενικά και θήλεα μέλη ειδικευμένων τεχνιτών απολάμβαναν την ισοτιμία. Αξιοσημείωτο είναι, ότι το πανεπιστήμιο της Μπολόνια, είχε επιτρέψει την εισαγωγή γυναικών εδώ και έναν αιώνα! Αυτό δεν σημαίνει πως οι Μπολονέζοι είχαν καταφέρει να εξαλείψουν τις προκαταλήψεις τους απέναντι στις ταλαντούχες

γυναίκες τους, απλά, αντιλήφθηκαν νωρίτερα από άλλους, πως η μόρφωση και καλλιέργεια των γυναικών ήταν προς όφελος της ίδιας της άρχουσας τάξης.

Καθώς η Rossi δεν προερχόταν από οικογένεια καλλιτεχνών όπως οι περισσότερες σύγχρονές της, είχε ν’ αντιμετωπίσει επιπλέον εμπόδια προκειμένου να σπουδάσει και στη συνέχεια να καταξιωθεί στην καριέρα της ως γλύπτρια και ειδικά στο μάρμαρο, ένα υλικό ιδιαίτερα δύσκολο. Εκείνη την εποχή, ο μόνος τρόπος για να εκπαιδευτεί μια γυναίκα στις τέχνες, ήταν να διδαχθεί από τον πατέρα της το σχέδιο, τη γλυπτική, τη ζωγραφική. Οι σχολές - εργαστήρια των μεγάλων Δασκάλων, που ανθούσαν χάρη στις χορηγίες των αριστοκρατών –προστατών τους, εξακολουθούσαν να παραμένουν ανδροκρατούμενες, πράγμα που άργησε ν’ αλλάξει .

Δεδομένου, λοιπόν, ότι ο πατέρας της Rossi δεν ήταν καλλιτέχνης και δεν μπορούσε να διδάξει ο ίδιος

την κόρη του, επεδίωξε, να λάβει η κόρη του όσο το δυνατόν μεγαλύτερη κατάρτιση στις διαφορετικές μορφές τέχνης και πέτυχε να εγγράψει την κόρη του σε πολύ νεαρή ηλικία -19 ετών- στο πανεπιστήμιο της Μπολόνια. Σπούδασε υπό την καθοδήγηση του χαράκτη Marcantonio Raimondi, ο οποίος ήταν μεγάλος Δάσκαλος της εποχής, φημισμένος για τις γκραβούρες του και ιδιαίτερα για τα χαρακτικά του αντίγραφα έργων του Ραφαέλ.

Η ίδια η Rossi, λέγεται πως είχε κάνει διάφορα σχέδια και γκραβούρες στο ίδιο ύφος με τον Raphael, δυστυχώς όμως, τα σχέδιά της και πολλά από τα έργα της, όπως και πολλών άλλων γυναικών καλλιτεχνών χάθηκαν δια μέσου των αιώνων.




«Ο Ευαγγελισμός» μικρογλυπτική- 16ος



Παρά το ευνοϊκό κλίμα της Μπολόνια, οι γυναίκες δεν ενθαρρύνονταν ν’ ασχοληθούν με τη γλυπτική, η οποία θεωρούνταν ανάρμοστη μορφή τέχνης για γυναίκες, λόγω του ότι είναι μια εργασία εξαιρετικά σκληρή και επίπονη, όσο και δαπανηρή. Η Rossi, όμως, ήταν πέρα για πέρα αποφασισμένη και γεμάτη από θερμή επιθυμία να ξεφύγει απ’ τους περιορισμούς των δισδιάστατων επιφανειών και να δημιουργήσει τέχνη τριών διαστάσεων. Καθ'ότι γυναίκα και δεν της επιτρεπόταν να δουλέψει με μοντέλα, δεν πτοήθηκε απ’ τους περιορισμούς και άρχισε τις μινιατούρες, σμιλεύοντας οποιοδήποτε υλικό έπεφτε στα χέρια της.


Όπως μας πληροφορεί ο Vasari, επινόησε μια πολύ πρωτότυπη τεχνική μικρογλυπτικής που την έκανε πασίγνωστη στη Μπολόνια: σκάλιζε περίπλοκες σκηνές επάνω σε πυρήνες φρούτων, ροδάκινων, βερίκοκων, κερασιών, τα οποία στη συνέχεια, όταν ολοκληρώνονταν η γλυπτική, περιέχυνε με λιωμένο ασήμι. Οι μικροσκοπικές αυτές γλυπτικές συνθέσεις ήταν ήδη γνωστές από την εποχή της αρχαίας Κίνας, όπου πρωτοδημιουργήθηκαν, εκεί, όμως, κυρίως πάνω σε κόκκους ρυζιού.

Δεν αποκλείεται η νεαρή γλύπτρια να είχε δει με μεγάλο θαυμασμό κάποιο δείγμα αυτής της κινέζικης τέχνης, ανάμεσα στους θησαυρούς που κατέφθαναν από την Άπω Ανατολή στα λιμάνια της Ιταλίας εκείνη την εποχή. Εξίσου πιθανό, όμως, είναι η ιδιόμορφη αυτή τεχνική να ήταν αποκλειστικά δική της σύλληψη, μια διέξοδος στην επιτακτική ανάγκη της για τρισδιάστατες δημιουργίες.

Τα θέματα αυτών των μικρών γλυπτών ήταν συχνά θρησκευτικά. Η διασημότερη απ’ αυτές τις συνθέσεις ήταν μια σταύρωση σε ένα κουκούτσι ροδάκινων. Ένα άλλο γλυπτικό της κατόρθωμα ήταν ότι κατάφερε να σκαλίσει εξήντα πέντε κεφάλια σε ένα καρύδι, και παρ’ ότι φημολογείται πως αυτό είναι το μικρότερο όλων των καταγραμμένων γλυπτών, στο Museo degli Argenti στο Palazzo Pitti φυλάσσεται ένα περιδέραιο αποτελούμενο από χρυσό, διαμάντια, σμαράγδια και μαργαριτάρια, που περιβάλλουν ένα κουκούτσι κερασιού περίπλοκα σκαλισμένο με περισσότερα από 100 κεφάλια!

Ένα άλλο κουκούτσι ροδάκινου στον οποίο εξιστόρησε όλες τις σκηνές των Παθών του Χριστού και αποτελούσε μέρος ενός περιδέραιου, φυλάσσεται στο Uffizi της Φλωρεντίας, ενώ άλλα 11 σμιλεμένα κουκούτσια μέσα σε ασημένια θήκη βρίσκονται στο Μουσείο της Μπολόνια.

Ένα ακόμα έργο μικρογλυπτικής που απεικόνιζε όλη την οικογένειά της, το οποίο σκάλισε πάνω σε ένα καρύδι με περίτεχνη διακόσμηση από ασήμι κι ένα σκαλισμένο κουκούτσι κερασιού με χρυσό και μαργαριτάρια, εκτέθηκαν μεταξύ άλλων στην έκθεση του 2007 «Ιταλίδες καλλιτέχνιδες από την Αναγέννηση ως το Μπαρόκ» στο Μουσείο Γυναικών Καλλιτεχνών της Ουάσιγκτον.

Ο κόσμος της τέχνης της Μπολόνια δεν ήξερε τι να σκεφτεί για την πρωτότυπη μικρογλυπτική της Rossi. Αντιμετώπιζαν τα μικροσκοπικά αυτά έργα με θαυμασμό και αμηχανία. Δυστυχώς, τα ελάχιστα δείγματα αυτής της σπάνιας δουλειάς που έχουν διασωθεί, πιθανόν δεν δημοσιεύονται από τους συλλέκτες τους – πράγμα εξαιρετικά παράξενο - κι έτσι, μόνο να τα φανταστούμε μπορούμε.




Μαρμάρινο μπούστο ζευγαριού-16ος



Καθώς πλησίασε τα 30 της, η Rossi άρχισε επιτέλους να δουλεύει γλυπτά μεγάλης κλίμακας. Τα μαρμάρινα μπούστα της από αυτήν την περίοδο όχι μόνον κέρδισαν την προσοχή των φιλότεχνων και τις πολύ ευνοϊκές κριτικές τους, αλλά λέγεται πως έμεναν άφωνοι μπροστά τους.

Η Rossi κέρδισε σε πολλούς κρατικούς διαγωνισμούς όσο ζούσε στην Μπολόνια, μεταξύ των οποίων τον διαγωνισμό για την κατασκευή και διακόσμησης της Αγίας Τράπεζας για το μεγάλο ναό της Santa Maria del Baraccano.

Η μεγαλύτερη επιτυχία της, όμως, ήταν όταν κέρδισε όλους τους άρρενες συναδέλφους της, σ’ έναν διαγωνισμό για την δημιουργία ενός γλυπτού για τη δυτική πρόσοψη του San Petronio.

Οι δημόσιοι διαγωνισμοί, ήταν κάτι που όλοι οι καλλιτέχνες επεδίωκαν να πετύχουν και όταν η Rossi αποδείχθηκε ικανότατη να τους κερδίσει, η επιτυχία της αντιμετωπίστηκε πολύ συχνά με αρκετή εχθρότητα. Σε κάποιες περιπτώσεις η αμοιβή της μειώθηκε σκόπιμα και αναγκάστηκε τελικά να αποσυρθεί από το δημόσιο ανταγωνισμό.

Τα αρχεία δείχνουν ότι πληρώθηκε ελάχιστα για να δημιουργήσει για το ναό του San Petronio τρεις σίβυλλες, δύο αγγέλους και δύο ανάγλυφες παραστάσεις εκ των οποίων η μία απεικονίζει τον "Ιωσήφ και τη γυναίκα του Πετεφρή" και η δεύτερη την "Επίσκεψη της Βασίλισσας του Σαβά στον Βασιλιά Σολομώντα". Στην πρώτη σκηνή, ο Ιωσήφ προσπαθεί να δραπετεύσει από τη σύζυγο του αιγύπτιου αξιωματούχου. Εδώ η Rossi βρήκε την ευκαιρία ανθρώπινου σώματος, καθώς επίσης και τη γνώση της του να επιδείξει την θαυμάσια ικανότητά της στο πλάσιμο του κλασικού ύφους των αρχαιοελληνικών γλυπτών.

Χρησιμοποιεί τη ρευστότητα στην πτυχολογία των ενδυμάτων για να δηλώσει την κίνηση την ένταση και τη δυναμικότητα της σκηνή. Το θέμα του «Ιωσήφ και της γυναίκας του Πετεφρή», ένα θέμα καθαρά ερωτικό, ο σεξουαλικός πειρασμός και η αντίσταση, ήταν αρκετά κοινό για τις γυναίκεςκαλλιτέχνες

εκείνης της εποχής. Όσον αφορούσε την παπική Εκκλησία, ήταν ένα θέμα θρησκευτικό που δίδασκε την αγνότητα, συνεπώς, κρίθηκε "αξιοπρεπές" ώστε να επιτραπεί στις γυναίκες να εκφραστούν απεικονίζοντάς το. Το παράδοξο είναι, πως οι ανώτεροι εκκλησιαστικοί αξιωματούχοι αρνήθηκαν να παρουσιάσουν το συγκεκριμένο έργο, επειδή το θεώρησαν ως έκφραση της ανεκπλήρωτης αγάπης της Rossi για τον Αnton Galeazzo Malvasia, που αγνόησε τον έρωτά της, για να παντρευτεί μιαν άλλη γυναίκα.

Ήταν ένα έργο που αδικήθηκε τελικά στην εποχή του, καθώς οι σύγχρονοί της απέδωσαν την επιτυχία του γλυπτού στη δημιουργία του από μια γυναίκα που περιφρονήθηκε απ’ τον άντρα που αγάπησε και δεν αναγνωρίστηκε τόσο για τη μαστοριά που επέδειξε η καλλιτέχνης.





«Η νύχτα»

μαρμάρινο άγαλμα-16ος



Η Rossi ήταν μια από τις 30 περίπου γυναίκες καλλιτέχνες -οι περισσότερες ζωγράφοι - της ιταλικής

αναγέννησης και πιθανόν η μοναδική γλύπτρια. Συμπεριλήφθηκε από τον Giorgio Vasari στο βιβλίο του Lives of the Most Eminent Architects, Painters, and Sculptors of Italy, 1550 «Βίοι των πιο σημαντικών αρχιτεκτόνων, ζωγράφων και γλυπτών της Ιταλίας», στο οποίο συνέλεξε τις βιογραφίες εκείνων που θεωρούσε ως τους προεξέχοντες καλλιτέχνες των πρόσφατων για εκείνον χρόνων και μάλιστα, είναι η μοναδική γυναίκα που αναφέρεται σ’ αυτό.

Ακόμη, ο Bernardo de' Dominici, ιστορικός και ζωγράφος της ύστερης Μπαρόκ περιόδου, στη βιογραφία του «Βίοι Ναπολιτάνων καλλιτεχνών» (1742), περιγράφοντας τη ζωή του αναγεννησιακού ζωγράφου Mariangiola Criscuolo, παρουσιάζει έναν κατάλογο με γυναίκες καλλιτέχνες της εποχής του, όπως την Properzia de Rossi, τη Lavinia Fontana –(που θα δούμε αργότερα), την Irene, μαθήτρια του Titian και αρκετές άλλες.

Εντούτοις, τα σχόλιά του Vasari για τη Rossi είναι μερικές φορές μειωτικά.

Παραδείγματος χάριν, ενώ αποκαλεί τα γλυπτά της από κουκούτσια φρούτων «αξιοθαύμαστα» και λέει για την παράσταση του «Ιωσήφ» πως «είναι μια ωραία εικόνα που σμιλεύτηκε με γυναικεία χάρη και είναι επιεικώς αξιοθαύμαστη», απ’ την άλλη βεβαιώνει, λανθασμένα ίσως, ότι η απεικόνιση της συζύγου του Πετεφρή ήταν αυτοπροσωπογραφία της ίδιας της Rossi. Υποστήριξε, μάλιστα, πως η ανεκπλήρωτη αγάπη της Rossi για τον νεαρό ευγενή Αnton Malvasia, την ώθησε να καταπιαστεί με το θέμα της ανάγλυφης παράστασης και της επέτρεψε να απεικονίσει την άρνηση του Malvasia για μια ρομαντική σχέση.

Ο ισχυρισμός του Vasari στηρίχθηκε πιθανόν στις φήμες που κυκλοφορούσαν, εντούτοις, η αναφορά του γεγονότος στη βιογραφία της Properzia, οφείλεται σε μια γενική αντίληψη κατά την Αναγέννηση – και όχι μόνο- ότι οι γυναίκες ήταν επιρρεπείς στα συναισθήματά τους και στην μελαγχολία.

Ο Vasari χρησιμοποίησε την Properzia ως παράδειγμα για το πώς όλες οι γυναίκες, ακόμη κι εκείνες που είναι μεγάλες καλλιτέχνιδες, δεν μπορούν να ξεφύγουν απ’ την «θηλυκή» τους φύση.

Γενικά, η θέση του για τις γυναίκες καλλιτέχνες ήταν πως «μερικές από αυτές είναι σε θέση να αντισταθμίσουν την έλλειψη διάνοιάς τους με την εργατικότητα, κατορθώνοντας με αυτόν τον τρόπο να παράγουν τέχνη αντάξια κάθε επαίνου.»







«Ηρακλής και Αμαζόνα»

μαρμάρινο σύμπλεγμα,

Palazzo Vecchio, Φλωρεντία

16ος


Το μοντέλο που περιγράφεται από τον Vasari στο κείμενό του – πως δηλαδή η γυναίκα καλλιτέχνης ήταν μια εξαίρεση του φύλου της – διαμόρφωσε δυστυχώς την κριτική και την ιστορία της τέχνης για τους επόμενους τέσσερις αιώνες. Ακόμη, όμως, και αυτές οι λίγες εξαιρέσεις καλλιτέχνιδων αναγκάστηκαν να παράγουν έργα που ήταν μέτρια σύμφωνα με τα αντρικά πρότυπα.

Για το κατεστημένο της εποχής το μέτρο της εργασιακής κατωτερότητας επιβάλλονταν με μια σειρά περιορισμών, όπως τον περιορισμό στην επιλογή του περιεχομένου του έργου, την εκτέλεσή του και κυρίως με τον περιορισμό στις μικρές κλίμακες, όροι με τους οποίους οι γυναίκες αναγκάστηκαν να συμβιβαστούν. Όσον αφορά το σημείο αυτό, δεν υπάρχει τελικά καμία διαφορά – και δυστυχώς καμία εξέλιξη-ανάμεσα στην Αναγέννηση και στην σημερινή εποχή μας, όπου το μεγάλο μέγεθος εξισώνεται

με την ποιότητα. Η καλλιτεχνική ικανότητα των γυναικών νομιμοποιείται μόνο στις περιπτώσεις εκείνες που φαίνεται να συνδυάζεται με – και να προπαγανδίζει – τις γυναικείες αρετές. Κεντρική και για αιώνες αμετακίνητη, υπήρξε η αυθαίρετη αντίληψη πως η τέχνη των ανδρών είναι ανώτερη από την τέχνη των γυναικών. Ο λόγος για τον οποίο οι άνδρες της Μπολόνια ενθάρρυναν έναν τύπο εκπαίδευσης πολύ πιο ολοκληρωμένο για τις γυναίκες της αριστοκρατίας- αν και όχι ισόβαθμο με τον τρόπο εκπαίδευσης των

άντρων- ήταν μόνο και μόνο για να χρησιμοποιήσουν την εκπαίδευση ως μέσο διαφοροποίησης των θηλέων μελών των αριστοκρατικών οικογενειών τους από τις γυναίκες των μεσαίων και χαμηλότερων στρωμάτων. Η υπερτίμηση της αγνότητας και της υπακοής ήταν σημαντικά συστατικά της εκπαίδευσης μιας γυναίκας ευγενικής καταγωγής. Επιπλέον η εμμονή σ’ αυτές τις αρχές προστάτευε τις ευγενείς

καλλιτέχνιδες από την κριτική, ένα προνόμιο που βέβαια δεν επεκτάθηκε στις πληβείες συναδέλφους τους.

Προσωπική μου εκτίμηση είναι, πως η Rossi, όπως και άλλες καλλιτέχνιδες που ακολούθησαν στη συνέχεια, είχαν την επιτακτική ανάγκη να ενσωματώσουν και να καταγράψουν τις εμπειρίες της ζωής τους με έναν τρόπο πολύ χαρακτηριστικό και ιδιαίτερο μέσα στα έργα τους, σε μεγαλύτερη μάλιστα συχνότητα και πολύ νωρίτερα απ’ ότι οι άρρενες συνάδελφοί τους, σε μιαν απελπισμένη προσπάθεια να εκφράσουν την κοινωνικά καταπιεσμένη θηλυκότητά τους και παράλληλα ν’ αποκαλύψουν το ταλέντο τους. Η έκφραση αυτή, όπως μπορεί να καταλάβει κανείς, ήταν κάτι εντελώς πρωτόγνωρο για τους Ιταλούς της Αναγέννησης, οι οποίοι δεν ήξεραν τι να πρωτοθαυμάσουν στα έργα της συγκεκριμένης γλύπτριας: το θράσος και την τόλμη της, ή την ολοφάνερη μαστοριά της.

Και πράγματι, ο Vasari αναφέρει για τη Rossi το εξής: «οι συμπολίτες της την θεωρούν ως ένα από τα μέγιστα θαύματα της φύσης στις μέρες μας », μια πραγματικά αξιοσημείωτη δήλωση για την περίοδο της Αναγέννησης. Πιο καταπληκτικό, εντούτοις, ήταν το γεγονός ότι το 1520, σε ηλικία 36 ετών, η Rossi πέτυχε την καλλιτεχνική ισότητα με τους αντίστοιχους άνδρες συνάδελφους της στην Μπολόνια και κάποια οικονομική άνεση. Η αποφασιστικότητα, η επιμονή και το ταλέντο αυτής της πρωτοπόρου γυναίκας ανταμείφθηκαν, όσο αυτό ήταν δυνατό για τα δεδομένα της εποχής της.







Δύο μαρμάρινα αντίγραφα των ανάγλυφων παραστάσεων της Rossi,

το πρώτο: “Η επίσκεψη της Βασίλισσας του Σαβά στον Βασιλιά

Σολομώντα”, το δεύτερο:

“Ο Ιωσήφ και η γυναίκα του Πετεφρή»

- Μουσείο του San Petronio,

1525


Η Felicia Hemans, μια ποιήτρια των αρχών του 19ου αιώνα, βαθιά επηρεασμένη από την ένταση της σύντομης ζωής της και τη δυναμικότητα του έργου της, έγραψε ένα ποίημα για εκείνη τρεις αιώνες μετά από το θάνατό της. Σ’ αυτό το ποίημα με τίτλο "Properzia Rossi" την αποκαλεί "επιτυχημένη καλλιτέχνιδα που απέτυχε στην αγάπη". Ακολουθεί ένα απόσπασμα του ποιήματος, το οποίο προτίμησα να μην μεταφράσω:



"When I am passed away. Thou art the mould,
Wherein I pour the
fervent thoughts, th' untold,
The self-consuming! Speak to him of me,
Thou, the deserted by the lonely sea,
With the soft
sadness of thin earnest eye,
Speak to him, lore one, deeply, mournfully,
Of all my love and grief! Oh! could I throw
Into thy frame a voice, a sweet, and low,
And thrilling voice of song!-when he came nigh,
To send the
passion of its melody
Thro' his pierced bosom-on its tones to bear
My life's deep feeling as the southern air
Wafts the faint myrtle's breath,-to rise, to swell,
To sink away in accents of farewell,

Winning but one, one
gush of tears, whose flow
Surely my parted spirit yet might know,
If love be strong as death!"



Κι όμως, η γυναίκα αυτή, απ’ τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 16ου αιώνα, που εργάστηκε σκαλίζοντας με τόση επιμονή και αφοσίωση τα κουκούτσια των φρούτων και την πέτρα, δημιουργώντας με τον δικό της μοναδικό τρόπο από μινιατούρες μέχρι μεγάλου μεγέθους γλυπτά, κερδίζοντας τόσες σημαντικές διακρίσεις στη ζωή της – και είναι πραγματικά λυπηρό το ότι διασώζονται ελάχιστα από τα έργα της – πέθανε από την πανούκλα, πάμπτωχη και μόνη, σ’ έναν άθλιο ξενώνα στην Μπολόνια, πριν κλείσει τα σαράντα.



Ρroperzia de Rossi

– υπογεγραμμένο χαρακτικό με

αυτοπροσωπογραφία της με τα εργαλεία της τέχνης της,

τo οποία συμπεριέλαβε ο Vasari στους

«Βίους καλλιτεχνών»






Εκ παραλλήλου:



Αναφέρθηκα σε προηγούμενο άρθρο στους άρρενες εκπροσώπους της ιταλικής Αναγέννησης.

Παραθέτω, λοιπόν, ορισμένα χαρακτηριστικά ονόματα της Αναγέννησης άλλων χωρών της Ευρώπης, καθώς και της τουρκοκρατούμενης τότε Ελλάδας.


Γαλλία:


Jean Clouet (1480 - 1541) και ο γιος του François Clouet,(1510 –1572) μινιατουρίστες και ζωγράφοι . Ο δεύτερος ήταν ιδιαίτερα γνωστός για τα λεπτομερή πορτρέτα του βασιλικών οικογενειών.


Jean Goujon (1510–1572), γάλλος γλύπτης και αρχιτέκτονας, από τους σημαντικότερους της γαλλικής αναγέννησης.


Germain Pilon (1537 - 1590) από τους σημαντικότερους γλύπτες εποχής στην χώρα του. Εκπαιδευμένος από τον πατέρα του, ήταν άριστος μάστορας στο μάρμαρο, χαλκό, ξύλο και στην terra cotta. Από το 1555 περίπου, παρείχε μοντέλα για παρισινούς χρυσοχόους και ήταν ειδικευμένος στο σχέδιο.



Κάτω Χώρες:



Hugo van der GOES(1436- 1482) Ο μεγαλύτερος ζωγράφος των Κάτω χωρών, του δεύτερου μισού του 15ου αιώνα. Σύγχρονος του Mantegna, του da Vinci,και του Michelangelo.


Hieronymus BOSCH, (1450- 1516) Ολλανδός ζωγράφος του 15ου-16ου αιώνα. Τα έργα του είναι γνωστά για τη χρήση των φανταστικών στοιχείων που επεξηγούν και αφηγούνται ηθικές και θρησκευτικές έννοιες.


Gerard DAVID, (1460 - 1523) Φλαμανδός ζωγράφος, ο τελευταίος μεγάλος δάσκαλος της Σχολής της Μπρυζ



Γερμανία:


Albrecht DÜRER, (1471- 1528) ήταν γερμανός ζωγράφος, τυπογράφος και θεωρητικός από τη Νυρεμβέργη. Η εισαγωγή στα έργα του κλασσικών μοτίβων, μέσω της επαφής του με τα έργα των ιταλών καλλιτεχνών και των γερμανών Ανθρωπιστών, του εξασφάλισε τη φήμη ως ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της βόρειας Αναγέννησης. Αυτό ενισχύεται από τη θεωρητικές πραγματείες του που περιλαμβάνουν τις αρχές των μαθηματικών, της προοπτικής και των ιδανικών αναλογιών.


Hans HOLBEIN, ο πρεσβύτερος (1460/65- 1524) ο σημαντικότερος ζωγράφος της Σχολής του Άουγκσμπουργκ. Ήταν ο μεγαλύτερος γιος μιας οικογένειας ζωγράφων, μεταξύ των οποίων ο αδελφός του Sigmund και οι γιοι του Ambrosius (1494-1520) και ο διάσημος Hans Holbein ο νεώτερος (1497-

1543)



Ελλάδα (επί τουρκοκρατίας):



Δομήνικος Θεοτοκόπουλος- El Greco, (1541- 1614) η πρώτη του περίοδος ως κρητικός ζωγράφος μέχρι το 1567. Εκτός από ζωγράφος, υπήρξε γλύπτης και αρχιτέκτονας της Ισπανικής Αναγέννησης. Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μακριά από την πατρίδα του, δημιουργώντας το κύριο σώμα του έργου του στην Ιταλία και στην Ισπανία. Εκπαιδεύτηκε αρχικά ως αγιογράφος στην Κρήτη, πουαποτελούσε τότε τμήμα της ενετικής επικράτειας, και αργότερα ταξίδεψε στη Βενετία. Στην Ιταλία επηρεάστηκε από τους

μεγαλύτερους δασκάλους της ιταλικής τέχνης, όπως τον Τιντορέτο και τον Τιτσιάνο, του οποίου υπήρξε μαθητής, υιοθετώντας στοιχεία από τον μανιερισμό. Το 1577 εγκαταστάθηκε στο Τολέδο, όπου έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του και ολοκλήρωσε ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα του.


Φράγκος Κατελάνος, από την Θήβα. Θεωρείται από τους καλύτερους αγιογράφους του 16ου αιώνα. Αγιογράφησε το παρεκκλήσιο του Αγίου Νικολάου στη Μονή Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους καθώς και το καθολικό της Μονής Βαρλαάμ Μετεώρων. Προέρχεται από την Κρητική Σχολή αλλά έχει δεχθεί έντονες επιδράσεις από την Δύση.


Θεοφάνης ο Κρης. Κορυφαίος αγιογράφος του 16ου αιώνα και κυριότερος εκπρόσωπος της Κρητικής Σχολής. Μετά το θάνατο της συζύγου του έγινε μοναχός. Η πρώτη μνεία του αγιογράφου Θεοφάνη βρίσκεται στην κτητορική επιγραφή στο καθολικό της Μονής του Αγίου Νικολάου του Αναπαυσά στα Μετέωρα, το 1527. Το 1535 ιστορεί το καθολικό της Ι. Μονής Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος. Το 1545, με συνεργάτη το γιο του Συμεών τοιχογραφεί το καθολικό της Ι. Μονής Σταυρονικήτα.

Πέθανε στην Κρήτη το 1559.









Πηγές:


1) Women, Art and Society : Whitney Chadwick


2) Women Artists: An Illustrated History : Nancy G. Heller


3) The Story of Art: The Lives and Times of The Great Masters. : Shoolman & Slatkin, 1944.


4) Women Artists: 1550-1950:, Anne Sutherland Harris and Linda Nochlin, Los Angeles County Museum of Art, Knopf, New York, 1976


5) Κατάλογος της έκθεσης «Italian Women Artists from Renaissance to Baroque» -National Museum of Women in the Arts (NMWA ): Claudio Strinati, Jordana Pomeroy.

6) «Η ιστορία της Τέχνης»: Gombrich


7) «Προσεγγίσεις της καλλιτεχνικής δημιουργίας από την Αναγέννηση έως τις μέρες μας» Β’ Συνέδριο Ιστορίας της Τέχνης, Αθήνα, Νοέμβριος του 2005.





6 σχόλια:

ector είπε...

Εξαιρετική μονογραφία με παλμό αγάπη Ξεχερσώνεις τοπίο απρόσιτο ανήλιο Αυτή σου η ανασκαφή ξανασκάψιμο γόνιμα θα τινάξει κλωνάρια στους ιδιαίτερους κήπους σου
Πάντα Προσδοκητά Χρωστήρα Σου Χαίρε Κάλλος Απροσμάχητο
ΥΓ Στους Έλληνες δάσκαλους του 14ου αι Θα πρόσθετα Θεοφάνη τον Έλληνα δάσκαλο Του Ρουμπλιώφ που απεκατέστησε ο Γκραμπάρ ( Феофан Грек, περ. 1340-1410)

eicastikon είπε...

Σ' ευχαριστώ για την επίσκεψη και για το σχόλιο. Και φυσικά δεν θα μπορούσα να παραλείψω τον Θεοφάνη, τον οποίο όμως ανέφερα στο προηγούμενο κεφάλαιο που αφορούσε τον 14ο-15ο αιώνα.

Χρόνια πολλά Έκτωρα
και καλή Πρωτοχρονιά!

αθηνα είπε...

ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ , Ευχές για ένα νέο χρόνο γεμάτο ελπίδες , όνειρα, χρώματα, έμπνευση και δημιουργία !! Εξακολουθώ να ενημερώνομαι !!

eicastikon είπε...

Χρόνια πολλά και σ' εσένα Αθηνά.
Καλή χρονιά να έχεις, δημιουργική κι ελπιδοφόρα!

glypto είπε...

Χρόνια Πολλά,
Εύχομαι ο νέος χρόνος να ικανοποιήσει όλες τις επιθυμίες σου.
Τα βήματα της ιστορίας της Τέχνης όπως εσύ τα βηματίζεις γίνονται ανάλαφρα και γεμάτα αποκαλύψεις.
Καλή συνέχεια
Και του Χρόνου

eicastikon είπε...

glypto :

Καλή χρονιά και σ' εσένα!
Ευχαριστώ


Αυτοπροσωπογραφία της Sofonisba Anguissola (1556) -Mουσείο Kunsthistoriches, Βιέννη

Από το θαυμάσιο βιβλίο της Frances Borzello "Seeing Ourselves: Women's Self-portraits"

"....η θέση των καλλιτέχνιδων στον κόσμο της τέχνης και στην ιδεολογία της εποχής τους ήταν άμμεσα συνδεδεμένη με τις αυτοπροσωπογραφίες τους......(οι οποίες) δεν αποτελούν αθώες αντανακλάσεις του τί έβλεπαν οι καλλιτέχνιδες όταν κοιτούσαν τον καθρέφτη τους. Είναι ένα μέρος της γλώσσας που οι ζωγράφοι χρησιμοιποιούν ώστε να κάνουν μια δήλωση, από την πολλή απλή "έτσι φαίνομαι", στην πιο πολύπλοκη "αυτή πιστεύω πως είμαι".
Έφτασα τελικά στο συμπέρασμα πως καμία γυναικεία αυτοπροσωπογραφία δεν θα πρέπει να θεωρείται ως δεδομένη...."