- "Γυναίκες Εικαστικοί στην Ιστορία της Τέχνης"
Τα άρθρα που ακολουθούν, αφορούν κατά κύριο λόγο τις γυναίκες εικαστικούς, ζωγράφους, γλύπτριες, φωτογράφους, χαράκτριες, κτλ.

- Kαθώς πρόκειται για μια διαρκή έρευνα και αναζήτηση πηγών και πληροφοριών, τα ήδη δημοσιευμένα άρθρα ανανεώνονται κάθε τόσο με συμπρηρωματικά στοιχεία, ώστε να αποκτήσουν μια όσο το δυνατόν πληρέστερη μορφή.

-Δημοσίευση :περιοδικό "Ρωγμές"

Τετάρτη, 15 Οκτωβρίου 2008

"ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ " (-4)



Γυναίκες καλλιτέχνες του Mεσαίωνα

μέρος Α’








"Tree of life"

Hildegard of Bingen:

λεπτομέρειες ζωγραφικής από το "Liber divinorum operum"






Οι συνθήκες




Οι γυναίκες καλλιτέχνες υπήρξαν ιστορικά υποτιμημένες, από την αρχή του χρόνου.

Η ιστορικός τέχνης Nancy Heller στο βιβλίο της "Women Artists: An Illustrated History" φέρνει σαν παράδειγμα την περίπτωση των προϊστορικών έργων ζωγραφικής των σπηλαίων και την υποτιθέμενη αντίληψη πως αυτά δημιουργήθηκαν από τους άντρες και μόνο. Υπήρξαν, εντούτοις, επιτυχημένες γυναίκες καλλιτέχνες που αναφέρονται –όπως είδαμε- κατά και μετά την αρχαιότητα, αλλά και γυναίκες που έχουν υποστηρίξει οι ίδιες την τέχνη τους, αλλά και υποστηρίχτηκαν από τις οικογένειές τους, δουλεύοντας ως επίσημες καλλιτέχνιδες στις βασιλικές Αυλές, ζωγραφίζοντας για τους μονάρχες και τους πάπες.

Άλλες πάλι, προώθησαν το έργο τους με την εκτέλεση ιδιωτικών και μεγάλης κλίμακας δημόσιων έργων, και πολύ αργότερα, μετά από σκληρούς προσωπικούς αγώνες,κατάφεραν να εισχωρήσουν στις Ακαδημίες τέχνης της Ευρώπης, είτε σπουδάζοντας, είτε διδάσκοντας.

Για τους λόγους όμως που ήδη εξετάσαμε (παραδοσιακή αλλαγή των ονομάτων με το γάμο, σκόπιμη παραχάραξ των αρχείων και των έργων από τους εμπόρους τέχνης , κτλ,) και για πολλούς άλλους ακόμα, με την πάροδο του χρόνου, η φήμη τους εξασθένισε και στις περισσότερες των περιπτώσεων εξανεμίστηκε εντελώς.


Στη δύση ο Μεσαίωνας ήταν αναμφισβήτητα μια πολύ σημαντική, αν και εξαιρετικά δύσκολη περίοδος για τις γυναίκες καλλιτέχνες, απ’ την άποψη ότι άρχισαν από πλευράς τους πιο συστηματικές προσπάθειες, για την αντιμετώπιση του αποκλεισμού τους από τις Τέχνες,ενώ, προς τα τέλη του μεσαίωνα, η εισαγωγή στη ζωγραφική των φυσικών μοντέλων διαμόρφωσε συνθήκες πολύ δυσκολότερες, αφού για λόγους «ευπρέπειας» και «ηθικής» ήταν εξαιρετικά δύσκολο, έως αδύνατον για μια γυναίκα να λάβει την εξειδικευμένη εκπαίδευση που απαιτείται για έναν επαγγελματία καλλιτέχνη.

Είναι, πάντως, εκπληκτικό το γεγονός της ύπαρξης γυναικών καλλιτεχνών κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα, λαμβάνοντας υπ’ όψιν μας πως οι περισσότερες γυναίκες της εποχής, παντρεύονταν από τα δεκατέσσερα και παγιδεύονταν σε μια περιορισμένη εσωτερική ζωή, φροντίδας του σπιτιού και τεκνοποιίας. Κατά κάποιο τρόπο, όμως, οι συνθήκες για τις γυναίκες ήταν καλύτερες από εκείνες της αρχαιότητας ή αργότερα, της αναγέννησης.

Τα διασωθέντα κρατικά έγγραφα μαρτυρούν πως οι γυναίκες μέχρι και τα μέσα του μεσαίωνα, ειδικά οι παντρεμένες, εργάζονταν συχνά παράλληλα με τους άνδρες, σε ποικίλους τομείς, όπως ζυθοποιοί, χασάπηδες, έμποροι μαλλιού, και σιδήρου. Οι καλλιτέχνες αυτού του χρονικού διαστήματος, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών, ήταν ένα μικρό υποσύνολο της κοινωνίας. Η θέση τους αυτή, ωστόσο, σύμφωνα με την Heller, τους επέτρεπε κάποιου είδους αποδέσμευση από τους προαναφερόμενους, επίπονους τύπους εργασιών.

Οι καλλιτέχνιδες, ήταν συχνά δύο κλάσεων: είτε πλούσιεςαριστοκράτισσες, είτε καλόγριες.

Οι γυναίκες της πρώτης κατηγορίας δημιουργούσαν συνήθως τα κεντήματα και τα κλωστοϋφαντουργικά

προϊόντα. Εκείνες της δεύτερης κατηγορίας παρήγαγαν τα διακοσμημένα με μικρογραφίες και με περίτεχνα κεφαλαία γράμματα, χειρόγραφα. Τα ίδια τα χειρόγραφα μας πληροφορούν για ορισμένες τουλάχιστον από τις σημαντικότερες καλλιτέχνιδες της μεσαιωνικής περιόδου: Ende, Gouda, Clarisia, Herrad Landsberg, Hidengard of Bingen, είναι μερικές μόνο.


Αυτές οι γυναίκες, και πάμπολλες άλλες ανώνυμες καλλιτέχνιδες χειρογράφων, ωφελήθηκαν από τη

φύση των μοναστηριών που ήταν οι σημαντικότεροι τόποι εκμάθησης και εκπαίδευσης για τις γυναίκες

αυτής της περιόδου, καθώς και από την υποστηρικτική τους δυνατότητα προς τις διανοούμενες που υπήρχαν ανάμεσά τους. Στην εκπαίδευση αυτή συμπεριλαμβάνονταν η εκμάθηση ανάγνωσης, γραφής και λογοτεχνίας και επιπλέον, θεωρούνταν απαραίτητη για την επίτευξη του σκοπού των προνομιούχων ευγενών καλογραιών, η αντιγραφή των κειμένων των χειρογράφων, προσευχών, ιερών βιβλίων, κτλ., αφού η τεχνική της τυπογραφίας εξελίχθηκε απ’ τα μέσα του 1400 και μετά.

Έτσι, σε κάθε μοναχή που παρουσίαζε κάποιο ταλέντο στις τέχνες, της δίνονταν η ευκαιρία να εκπαιδευτεί και να εργαστεί ως ζωγράφος χειρογράφων.


Τα illuminated manuscripts- εικονογραφημένα ή ιστορημένα χειρόγραφα τα κεντήματα και τα χαραγμένα κεφαλαία από την περίοδο αυτή, μας δίνουν σαφή παραδείγματα της εργασίας των γυναικών σ’ αυτές τις τέχνες.







Illuminated manuscripts

















Τυπικά δείγματα illuminated manuscripts













Η τέχνη της διακόσμησης των χειρογράφων, έχαιρε μεγάλης εκτίμησης εκείνη την εποχή και ήταν ισάξια της ζωγραφικής κατά την Αναγέννηση.

Στην ακριβέστερη μετάφρασή του ο όρος illuminated manuscript - εικονογραφημένο χειρόγραφο-αναφέρεται μόνο στα χειρόγραφα που διακοσμούνταν με χρυσό ή με ασήμι. Εντούτοις, σήμερα, ο όρος

χρησιμοποιείται ευρύτερα, καθώς αναφέρεται σε οποιοδήποτε διακοσμημένο χειρόγραφο της δυτικής

ή ισλαμικής παράδοσης, καθώς και στα αντίστοιχα έργα της εγγύς και άπω Ανατολής.

Ένα εικονογραφημένο χειρόγραφο συμπληρώνει τοκείμενο με την προσθήκη διακοσμητικών στοιχείων ή εικόνων, όπως τα διακοσμημένα αρχικάγράμματα, οι περίτεχνες μπορντούρες και οι μικρογραφίες. Οι γυναίκες ζωγράφοι χειρογράφων του μεσαίωνα, τοποθετούνταν και αναλάμβαναν μια πολύ υπεύθυνη θέση, όπου ήταν απαραίτητη η εμπιστοσύνη, δεδομένου ότι αυτός ο τύπος τέχνης ήταν σύνθετος και δαπανηρός κατά την παραγωγή. Πρώτα ολοκληρωνόταν το κείμενο του εγγράφου και στη συνέχεια οι γυναίκες καλλιτέχνες ζωγράφιζαν τη διακόσμηση (φωτισμούς) που θα το πλαισίωνε. Σχεδίαζαν τη διακόσμηση χρησιμοποιώντας πλάκες κεριού και συχνά, το σχέδιο σχεδιαζόταν πάνω σε μεμβράνη.

Τα παλαιότερα σωζόμενα εικονογραφημένα χειρόγραφα, είναι από το 400 έως το 600μ.Χ. (επίσης στη γοτθική περίοδο), και παράγονται πρωτίστως στην Ιρλανδία, την Κωνσταντινούπολη και την Ιταλία.

Η σημασία αυτών των έργων βρίσκεται όχι μόνο στην αδιαμφισβήτητη αξία τους για την ιστορίας της

τέχνης, αλλά και στη σπουδαιότητά τους για την εξάλειψη του αναλφαβητισμού, που προσφέρεται

επίσης και από τα μη-φωτισμένα κείμενα. Εάν δεν είχαν υπάρξει οι μοναχοί και μοναχές αντιγραφείς της

πρόσφατης αρχαιότητας, ολόκληρη η λογοτεχνία της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, θα είχε χαθεί και τα

κείμενα του Χριστιανισμού θα είχαν περιοριστεί εντός μιας κλειστής ομάδας εγγράμματων Χριστιανών.





Η πλειοψηφία των σωζόμενων χειρογράφων προέρχεται από το μεσαίωνα, αν και έχουμε πολλά χειρόγραφα από την αναγέννηση του 15ου αιώνα, μαζί με έναν πολύ περιορισμένο αριθμό από την πρόσφατη αρχαιότητα. Η πλειοψηφία αυτών των χειρογράφων είναι θρησκευτικής φύσης.

Εντούτοις, ειδικά από το 13ο αιώνα και μετά, έχουμε έναν σταδιακά αυξανόμενο αριθμό κοσμικών κειμένων. Τα περισσότερα εικονογραφημένα χειρόγραφα χρησιμοποιούνταν ως κώδικες, αντικαθιστώντας τους κυλίνδρους, απ’ τους οποίους σώζονται ελάχιστα

δείγματα. Ενώ ελάχιστα τμήματα χειρογράφων διασώζονται σε πάπυρο.

Τα περισσότερα μεσαιωνικά χειρόγραφα, είτε ζωγραφίστηκαν είτε όχι, γράφτηκαν σε περγαμηνή (συνηθέστερα από δέρμα αγελάδας, προβάτου, ή κατσίκας), αλλά τα περισσότερα χειρόγραφα

γράφτηκαν στην καλύτερη ποιότητα περγαμηνής, αποκαλούμενη vellum, που ήταν παραδοσιακά

φτιαγμένη από άψογο δέρμα μόσχων .

Προς το τέλος του μεσαίωνα, τα χειρόγραφα άρχισαν να παράγονται σε χαρτί, αλλά η εισαγωγή της

τυπογραφίας στην δημιουργία των χειρογράφων οδήγησε γρήγορα στην παρακμή την συγκεκριμένη

τέχνη. Τα εικονογραφημένα χειρόγραφα συνέχισαν να παράγονται στις αρχές του 16ου αιώνα, αλλά σε

πολύ μικρότερους αριθμούς και συνήθως για τους πολύ πλούσιους.

Τα ιστορημένα χειρόγραφα, εν τέλει, είναι τα μεγαλύτερα σε αριθμό και καλύτερα διασωθέντα δείγματα της μεσαιωνικής ζωγραφικής.




















Άλλα δείγματα ιστορημένων χειρογράφων,

διαφόρων εποχών










Illuminators






Οι ιστορικοί έχουν διαιρέσει την ιστορία της μεσαιωνικής εκκλησίας σε δύο περιόδους, που χωρίζονται από τις μεταρρυθμίσεις του ενδέκατου αιώνα του πάπα Γρηγορίου VII.

Η διαίρεση αυτή είναι σημαντική, επειδή η γρηγοριανή μεταρρύθμιση, που συμπίπτει με την άνοδο της

φεουδαρχικής κοινωνίας, εμπόδισε πολύ το ρόλο των γυναικών στην εκκλησία και οδήγησε στην εμφάνιση μιας νέας παράδοσης θηλυκού μυστικισμού.

Η ιστορικός τέχνης Whitney Chadwick στο βιβλίο της "Women, Art, and Society", μας πληροφορεί πως

αυτή η νέα τροπή στην εκκλησιαστική ιστορία, εκτός των άλλων επιρροών της στην κοινωνία, έδωσε επίσης έμφαση στην ιδεολογία της θείας γυναικείας φύσης, η οποία έφτασε στην αποκορύφωσή της με τη λατρεία της Παρθένου Μαρίας κατά το δωδέκατο αιώνα.

Η ίδρυση της μονής της Arles από τον επίσκοπο Caesarius το 512 μ.Χ., που διευθύνονταν από την αδελφή του επισκόπου, Caesaria, σηματοδοτεί την προέλευση του γυναικείου μοναχισμού στη δυτική

Ευρώπη. Ο Caesarius έγραψε: « Εν μέσω ψαλμών και νηστειών, ολονυχτιών και μελετών, αφήστε τις

παρθένες του Χριστού να αντιγράψουν με τον υπέροχο τρόπο τους τα ιερά βιβλία."

Το ίδρυμα αυτής της μονής εγκαινίασε μια παράδοση μαθητευόμενων γυναικών, με σκοπό να γίνουν

καλόγριες. Μέσα στη μονή οι γυναίκες είχαν πρόσβαση στην εκπαίδευση, αλλά τους ήταν απαγορευμένο το δικαίωμα στη διδασκαλία, σύμφωνα με την Chadwick.

Παρά το γεγονός ότι η παραδοσιακή ιστορία της τέχνης έχει αποσιωπήσει τις αναφορές για το ρόλο των γυναικών στην παραγωγή έργων στα μοναστήρια, υπάρχουν στοιχεία από τον όγδοο, ήδη, αιώνα ότι οι ισχυρές και μορφωμένες, ευγενείς ηγουμένες, διηύθυναν το scriptorium (αίθουσα αντιγραφής στη βιβλιοθήκη του μοναστηριού) όπου τα χειρόγραφα αντιγράφονταν και διακοσμούνταν. Τα ντοκουμέντα της εποχής αποκαλύπτουν, πως μία λίστα με τα ονόματα των γυναικών που εργάζονταν σε αυτά, επισυνάπτονταν στα χειρόγραφα από το 800 και μετά, όταν η μονή Chelles που διευθύνονταν από την αδελφή του Καρλομάγνου, Gidela, παρήγαγε δέκα τρεις τόμους χειρογράφων.






Αίθουσες αντιγραφής μοναστηριών - scriptoria


Αν και έχουμε πολλά στοιχεία και αναφορές γιατις γυναίκες που εργάστηκαν στα βρετανικά και γαλλικά scriptoria, το πρώτο τεκμηριωμένο παράδειγμα ενός εκτεταμένου κύκλου μινιατούρων προέρχεται από την ισπανίδα Ende, που θα δούμε παρακάτω. Η συμμετοχή της αποδεικνύει το λανθασμένο της σύγχρονη υπόθεσης πως μόνον οι μοναχοί εργάζονταν στα scriptoria.

Ο δωδέκατος αιώνας έφερε την άνοδο της πόλης στην Ευρώπη, μαζί με την άνοδο στο εμπόριο, τα ταξίδια και την ίδρυση πανεπιστήμιων. Αυτές οι αλλαγές στην κοινωνία προκάλεσαν επίσης σημαντικές

αλλαγές και στις ζωές των γυναικών, επιτρέποντάς τους μικρές και επιβεβλημένες ελευθερίες, όπως την

άδεια να διευθύνουν τις επιχειρήσεις συζύγων τους σε περίπτωση χηρείας.


Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, επίσης,τους επιτρέπονταν να είναι ενεργά μέλη μερικών

χειροτεχνικών συντεχνιών. Τα διασωθέντα αρχεία των συντεχνιών αυτών αποδεικνύουν ότι οι

γυναίκες δραστηριοποιήθηκαν ιδιαίτερα στις βιοτεχνίες κλωστοϋφαντουργίας στη Φλαμανδική περιοχή και στη βόρεια Γαλλία.

Η ανάπτυξη όμως της φεουδαρχίας και τα αποτελέσματα της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης κατά το δέκατο και ενδέκατο αιώνα, αρχίζουν σταδιακά να στερούν από τη γυναίκα τη δύναμη που ασκούσε στις αρχές του μεσαίωνα και τ’ αποτελέσματά τους γίνονται εμφανέστερα από τα μέσα του δέκατου τρίτου αιώνα και μετά, όταν οι γυναίκες αποκλείστηκαν από την επαγγελματική παραγωγή, αφού τα μέσα

παραγωγής άλλαξαν.

Σε πολλά μέρη της Ευρώπης, οι γρηγοριανές μεταρρυθμίσεις και η άνοδος της φεουδαρχίας έφεραν

τέτοιες αλλαγές στην κοινωνία, ώστε η θέση των μοναστηριών υποβαθμίστηκε και οι γυναίκες

αντιμετώπισαν πολλές μομφές κι απαγορεύσεις που δεν αντιμετώπισαν στις αρχές της μεσαιωνικής

περιόδου.

Η παραγωγή και η απεικόνιση των βιβλίων καθώς και η κεντητική κινήθηκαν έξω από τους χώρους των

μοναστηριών. Στα βρετανικά νησιά, η νορμανδική κατάκτηση σηματοδότησε την αρχή της βαθμιαίας πτώσης του μοναστηριού ως τόπου εκμάθησης και ως χώρου όπου οι γυναίκες μπόρεσαν να κερδίσουν

δύναμη. Οι γυναικείες μονές έγιναν υποτακτικές στα αντρικά μοναστήρια, παρ’ ότι διατηρήθηκε η

διοίκησή τους από μια ηγουμένη. Η παραγωγή βιβλίων έγινε πια βιομηχανία και λειτουργούσε κυρίως κοντά στα αστικά κέντρα, τόπους συγκέντρωσης χρημάτων και δύναμης, καθιστώντας δύσκολες τις συγκεκριμένες συνθήκες για τις γυναίκες.

Εξαίρεση αποτέλεσε η Γερμανία, όπου η αυτοκρατορία των Ottonian ενθάρρυνε το άνθισμα του θηλυκού

διανοητικού και καλλιτεχνικού πολιτισμού, καθώς επέτρεψε στις μονές να διατήρησαν καθ’ όλη τη

διάρκεια του μεσαίωνα τη θέση τους ως τόποι σπουδής και εκπαίδευσης. Αυτό συνέβη μερικώς επειδή συχνά διευθύνονταν και κατοικούνταν κυρίως από τις ανύπανδρες γυναίκες των βασιλικών και

αριστοκρατικών γερμανικών οικογενειών.















Μικρογραφίες χειρογράφων











Η παραγωγή των scriptoria κατά τη δυναστεία των Ottonian υπήρξε τεράστια.

Η Diemud, για παράδειγμα, της μονής Wessbrun στη Βαυαρία, ήταν μεταξύ των πολλών γυναικών

ζωγράφων χειρογράφων του μεσαίωνα που εργάστηκαν σ’ ένα τέτοιο εργαστήριο. Γνωρίζουμε ήδη

45 βιβλία που ολοκληρώνονται από την ίδια, και το κάθε ένα από αυτά ξεχωρίζει για την περίτεχνη

διακόσμηση των αρχικών γραμμάτων. Έτσι, στη Γερμανία είναι που παράγεται από τις γυναίκες το μέγιστο της καλλιτεχνικής παραγωγής χειρογράφων, κατά τον μεσαίωνα.

Οι συνεισφορά των γυναικών στην ιστορία των εικονογραφημένων βιβλίων είναι επαρκώς τεκμηριωμένη, όπως αποδεικνύεται από την παρουσία της ηγουμένης Hitda, σε μια διακοσμημένη αστρονομική πραγματεία της Αλσατίας, την ιδιόμορφη αυτοπροσωπογραφία της Claricia, καθώς και από το έργο της Herrad Landsberg και της Hildegard of Bingen, τις οποίες θα δούμε αναλυτικά στη συνέχεια.
























Πηγές:


1.Nancy Heller :"Women Artists: An Illustrated History"

2.Whitney Chadwick :"Women, Art, and Society"

3.Wendy Slatkin: "Women Artists in History: From Antiquity to the Present "























2 σχόλια:

αθηνα είπε...

Πολύ ανοιχτόμυαλοι, μοντέρνοι και πρωτοπόροι οι Γερμανοί (τότε), εντυπωσιάστηκα !!
Μια μεγάλη ΚΑΛΗΜΕΡΑ και καλό ΣΚ !!

Alphacentaurus είπε...

Μπορεί να ήταν οντως, αν και νομίζω πως ήταν απλά θέμα ιστορικών συγκυριών και αναγκαιοτήτων, μάλλον κάποια διαφοροποίησή τους από την αυστηρή γραμμή της παπικής εκκλησίας και όχι μια γενικευμένη κοινωνική αποδοχή προς τις γυναίκες.
Όπως και να' χει, θα μου πεις, το αποτέλεσμα μετράει.

Καλημέρα και καλό ΣΚ.
και σ' εσένα Αθηνά!


Αυτοπροσωπογραφία της Sofonisba Anguissola (1556) -Mουσείο Kunsthistoriches, Βιέννη

Από το θαυμάσιο βιβλίο της Frances Borzello "Seeing Ourselves: Women's Self-portraits"

"....η θέση των καλλιτέχνιδων στον κόσμο της τέχνης και στην ιδεολογία της εποχής τους ήταν άμμεσα συνδεδεμένη με τις αυτοπροσωπογραφίες τους......(οι οποίες) δεν αποτελούν αθώες αντανακλάσεις του τί έβλεπαν οι καλλιτέχνιδες όταν κοιτούσαν τον καθρέφτη τους. Είναι ένα μέρος της γλώσσας που οι ζωγράφοι χρησιμοιποιούν ώστε να κάνουν μια δήλωση, από την πολλή απλή "έτσι φαίνομαι", στην πιο πολύπλοκη "αυτή πιστεύω πως είμαι".
Έφτασα τελικά στο συμπέρασμα πως καμία γυναικεία αυτοπροσωπογραφία δεν θα πρέπει να θεωρείται ως δεδομένη...."