- "Γυναίκες Εικαστικοί στην Ιστορία της Τέχνης"
Τα άρθρα που ακολουθούν, αφορούν κατά κύριο λόγο τις γυναίκες εικαστικούς, ζωγράφους, γλύπτριες, φωτογράφους, χαράκτριες, κτλ.

- Kαθώς πρόκειται για μια διαρκή έρευνα και αναζήτηση πηγών και πληροφοριών, τα ήδη δημοσιευμένα άρθρα ανανεώνονται κάθε τόσο με συμπρηρωματικά στοιχεία, ώστε να αποκτήσουν μια όσο το δυνατόν πληρέστερη μορφή.

-Δημοσίευση :περιοδικό "Ρωγμές"

Δευτέρα, 6 Οκτωβρίου 2008

"ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ"(-2)



























Αυτοπροσωπογραφία με δύο μαθήτριες,

της Adélaïde Labille-Guiard, 1785




Συνθήκες και αίτια



Στο προηγούμενο άρθρο παρουσίασα το δοκίμιο-ορόσημο της Linda Nochlin : "Γιατί δεν έχει υπάρξει

καμία μεγάλη γυναίκα καλλιτέχνης;""Θα χρειαστούμε όλο το πνεύμα και το θάρρος μας για να σιγουρευτούμε ότι οι γυναικείες φωνές ακούγονται και η προσφορά τους στην τέχνη αναγνωρίζεται και εκτιμάται. " γράφει η ίδια στο πολύ σημαντικό για το θέμα βιβλίο: Women Artists at the Millennium, Ιούλιος 2006, το οποίο συνέγραψαν και εξέδωσαν από κοινού η Catherine de Zegher (κριτικός τέχνης και διευθύντρια του Κέντρου Σχεδίου της Νέας Υόρκης από το 1999 ως το 2006) και η Carol Armstrong ( διδάκτωρ του πανεπιστημίου Princeton, στο τμήμα Τεχνών και Αρχαιολογίας, ειδικευμένη στον τομέα των Γυναικείων μελετών). Σ’ αυτό, καλλιτέχνες,ιστορικοί της τέχνης, και κριτικοί εξετάζουν τις επιδράσεις και τις αλλαγές που η φεμινιστική πρακτική της τέχνης έχει επιφέρει στην πρόσφατη τέχνη του εικοστού αιώνα και τα θέματα που εγείρονται γύρω από αυτό το ζήτημα.. Στο Women Artists at the Millennium σύγχρονες γυναίκες καλλιτέχνες, όπως η

Martha Rosler και η Yvonne Rainer σκέπτονται σχετικά με τις ποικίλες πρακτικές και οι ιστορικοί

τέχνης συζητούν την καινοτόμο εργασία τέτοιων μορφών όπως: Louise Bourgeois,

Lygia Clark, Mona Hatoum, και Carrie Mae Weems, ενώ η Linda Nochlin εξετάζει τις αλλαγές που διαδραματίστηκαν απ’ την εποχή του δικού της δοκιμίου.



Στη συνέχεια αυτού του άρθρου, θα δούμε πιο αναλυτικά τα αίτιακαι τις συνθήκες που καταδίκασαν για αιώνες στην αφάνεια την γυναικεία καλλιτεχνική δημιουργικότητα.



Για πολλούς αιώνες ήταν κοινός τόπος ότι οι γυναίκες δεν είναι αρκετά ικανές ή ακόμα και

ιδιαίτερα ευφυείς."Οι γυναίκες δεν κάνουν τη μεγάλη τέχνη ",ειπώθηκε, και η κοινή σκέψη ήταν ότι η δημιουργική μεγαλοφυΐα μπορούσε να επιτευχθεί και να εκφραστεί μόνον από τους άντρες.

Πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας κατ' αρχάς, πως μέχρι τις μέρες μας, σχεδόν -με τις προόδους στην ιατρική και τις μεθόδους ελέγχου των γεννήσεων- οι γυναίκες είχαν πολύ μικρότερη διάρκεια ζωής

και υψηλότερο ποσοστό θνησιμότητας από τους άντρες - με εξαίρεση τις περιόδους πολέμου- λόγω

της τεκνοποιίας.

Σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας, ήταν πολύ απασχολημένες με τη φροντίδα του σπιτιού και των παιδιών και οι ρόλοι τους υπήρξαν αυστηρά καθορισμένοι. Έτσι,η τέχνη τους,στην καλύτερη των περιπτώσεων,

έγινε ανεκτή και μερικές φορές εγκωμιάστηκε, ως χόμπι.

Οι βικτοριανές γυναίκες, για παράδειγμα,ενθαρρύνονταν να εκπαιδευτούν σε ποικίλες καλλιτεχνικές δεξιότητες. Αυτό δεν σημαίνει την κατάρτισή τους στις εικαστικές τέχνες απαραιτήτως, αλλά την κατάρτιση στις δεξιότητες εκείνες που ήταν απαραίτητες ώστε να διαμορφώσουν ένα όμορφο περιβάλλον εντός του σπιτιού,να διασκεδάσουν τους φιλοξενουμένους και κυρίως, να καταστήσουν έναν σύζυγο ευτυχισμένο:ραπτική, κέντημα, διακοσμητικές τέχνες, το παιχνίδιενός μουσικού οργάνου, κ.λπ....και μόνον εφ' όσον αυτή η ενασχόλησή τους δεν παρεμπόδιζε τη φροντίδα του σπιτιού.

Στους πιό πρόσφατους αιώνες, και λόγω των κοινωνικών αλλαγών που έφερε στον κόσμο η βιομηχανοποίηση, καθώς και η εξέλιξη της επικοινωνίας, οι γυναίκες είχαν τη δυνατότητα να βρίσκονται περισσότερο εκτός σπιτιού από άλλοτε, αναλαμβάνοντας θέσεις εργασίας και δεν περιορίστηκαν στους καθιερωμένους, παραδοσιακούς ρόλους της καλής συζύγου και μητέρας, διεκδικώντας άλλους καινούργιους, μεταξύ των οποίων και αυτούς στο χώρο της τέχνης.

Οι γυναίκες στον κόσμο τέχνης δεν είναι στην πραγματικότητα καθόλου διαφορετικές από τις γυναίκες σε οποιοδήποτε άλλο εργασιακό πεδίο και ήταν φυσικό να επηρεαστούν έντονα από τις εποχές και τις συνθήκες στις οποίες έζησαν.

Ακόμα, η έλλειψη επαρκών βιογραφικών πληροφοριών, καθώς και η συστηματική αποφυγή της υπογραφής των έργων, που ίσχυε για όλους τους καλλιτέχνες μέχρι μια εποχή και ιδιαίτερα των έργων κεντητικής, κλωστοϋφαντουργικής και χειρογράφων κατά τις περιόδους του μεσαίωνα και της αναγέννησης, έκανε την εργασία της καταγραφής και ανάδειξης των γυναικών εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση.

Αυτή η έλλειψη αφήνει ως και σήμερα τους ερευνητές με ολόκληρες ομάδες καλλιτεχνών και των δύο φύλων για τους οποίους καμία πληροφορία δεν είναι διαθέσιμη.

Ένας άλλος παράγοντας που δυσκόλεψε την αναγνώριση, υπήρξε η παροδικότητα των μέσων. Πολλά από τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν στις διάφορες τέχνες, νήματα, χρώματα,είδη χαρτιού, κτλ., ήταν υλικά ευπαθή και ευαίσθητα στο φως, στην υγρασία, στη θερμοκρασία. Έτσι, ακόμα και τα έργα γνωστών από την αρχαιότητα ελλήνων ζωγράφων, έχουν χαθεί. Κατά συνέπεια, μόνο ένα ελάχιστο μέρος της ζωγραφικής, της υφαντικής εργασίας και της ζωγραφικής χειρογράφων που δημιουργήθηκε από γυναίκες από το μεσαίωνα και έπειτα, έχει διασωθεί μέχρι τις μέρες μας .

Αίτια, όμως, πολύ πιο ουσιαστικά απ’ την ευπάθεια των υλικών, ήταν η ανά τους αιώνες κοινωνική θέση των γυναικών και οι προκαθορισμένοι γι’ αυτές ρόλοι. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ύπαρξη

συντεχνιών και στα καλλιτεχνικά επαγγέλματα και οι συνθήκες που επικρατούσαν σ’ αυτές, οι οποίες έπαιξαν ανασταλτικό ρόλο στην αναγνώριση των γυναικών. Κατά την περίοδο του μεσαίωνα και της αναγέννησης πολλές γυναίκες εντάχτηκαν εργασιακά στο σύστημα των εργαστηρίων υπό την αιγίδα ενός άρρενα αφεντικού, που πολύ συχνά ήταν ο πατέρας των καλλιτεχνών.


Μέχρι το δωδέκατο αιώνα δεν υπάρχει κανένα αρχείο εργαστηρίου στο οποίο να καταγράφεται πως αυτό

διευθύνονταν από γυναίκα, παρά το ότι πολλές γυναίκες είχαν την άδεια να αναλάβουν την διεύθυνση

του εργαστηρίου του άντρα τους σε περίπτωση χηρείας, έστω και ανεπίσημα.

Οι κανόνες των συντεχνιών απαγόρευαν στις γυναίκες όλων των τάξεων να χρησιμοποιούν το δικό τους όνομα και τις υποχρέωναν να υπογράφουν τα παραγόμενα έργα με το όνομα του κυρίου του εργαστηρίου, μια υπογραφή που δήλωνε την ποιότητα και την αξία του προϊόντος και όχι τον δημιουργό του.

Είναι δύσκολο, λοιπόν, να ξεχωρίσουμε τα έργα που δημιουργούνται από τους διάφορους καλλιτέχνες οποιουδήποτε εργαστηρίου και μέχρι τα μέσα της Αναγέννησης λίγες εργασίες υπογράφηκαν απ’ τους

ίδιους τους δημιουργούς.

Ένα άλλο πρόβλημα είναι η κοινωνική συνθήκη κατά την οποία οι γυναίκες παίρνουν το επώνυμο των συζύγων τους στο τέλος του ονόματός τους. Αυτό εμποδίζει προφανώς την έρευνα, ιδιαίτερα σε μερικές περιπτώσεις όπου μια εργασία υπογράφεται μόνο με ένα πρώτο αρχικό και ένα επώνυμο. Επιπλέον, οι περισσότερες αναφορές για τους καλλιτέχνες,ακόμα και εκείνες στο διαδίκτυο, επιτρέπουν τις αναζητήσεις μόνο με το επώνυμό τους και όχι και με το προσωπικό τους όνομα.

Η σαφήνεια της προσωπικής ταυτότητας είναι κεντρικής σημασίας στη δυτική αντίληψη της καλλιτεχνικής μεγαλοφυΐας που δημιουργεί τα αριστουργήματα, τα οποία θα πρέπει να μπορούν σαφώς να εκτιμηθούν και να μελετηθούν και σε σχέση με τις συνεισφορές και επιρροές άλλων καλλιτεχνών.

Η αλλαγή των ονομάτων των γυναικών με την προσθήκη στο τέλος του αντρικού ονόματος, σε συνδυασμό με ένα σύστημα έρευνας βασισμένο στα πατριαρχικά κληροδοτημένα επώνυμα, δημιουργεί

μια ασυνέχεια της ταυτότητας για τις γυναίκες, αναφορικά με την αξία τους, που θολώνει την οπτική για όποιον και όποια προσπαθεί να ρίξει φως στο μονοπάτι της προσωπικής πορείας των γυναικών καλλιτεχνών.

Όταν επομένως μιλά κανείς για τις γυναίκες καλλιτέχνες,ακόμη και οι απλούστερες βιογραφικές αναφορές μπορεί, συχνά,να είναι παραπλανητικέςκαι αναληθείς.


Ακόμα, κατά τον δέκατο όγδοο και δέκατο ένατο αιώνα, έργα γυναικών συχνά επανυπογράφονταν Μερικοί αδίστακτοι έμποροι προχώρησαν τόσο πολύ ώστε να αλλάξουν τις υπογραφές, όπως στην περίπτωση μερικών έργων της Judith Leyster, της οποίας η αυτοπροσωπογραφία που βλέπουμε, βρέθηκε να φέρει την υπογραφή του Frans Hals.!























Judith Leyster, Self-portrait, 1630,

National Gallery of Art, Washington, D.C.



Στη σειρά των άρθρων που ακολουθεί, θα δούμε αναλυτικά τις συνθήκες της κάθε εποχής χωριστά, και πως αυτές επηρέασαν τη γυναικεία καλλιτεχνική παραγωγή.



(Τα άρθρα δημοσιεύονται στο περιοδικό "Ρωγμές" από το τεύχος Οκτωβρίου)




5 σχόλια:

αθηνα είπε...

Αννούλα καλησπέρα !! Όπως βλέπεις , ως γυναίκα που λατρεύει την ζωγραφική, συνεχίζω να ενημερώνομαι απ την σελιδούλα σου για την γυναικεία παρουσία στην Ιστορία της Τέχνης !!
Επίσης πρόσεξα και όλες τις σελίδες τις σχετικές με την Τέχνη , σε κάθε επίσκεψή μου θα βλέπω και κάποιες (είναι και πολλές) !!
Αντιλαμβάνομαι πόσο πολύ αγαπάς την ζωγραφική !!

Λάκης Φουρουκλάς - Lakis Fourouklas είπε...

Θα σ' ευχαριστήσω και πάλι γι' αυτά τα άρθρα. Μου αρέσει να μαθαίνω συνεχώς, κι εσύ σιγά-σιγά βάζεις το λιθαράκι σου στο "εικονικό" οικοδόμημα των γνώσεών μου. Απόγευμα καλό να'χεις.

Άννα Κ. είπε...

αθηνά -Λάκη :

Χαίρομαι να μοιράζομαι
έστω και με λίγους


Να είστε καλά!

glypto είπε...

Δεν ξέρω αν η χρονική περίοδος του Τρωικού πολέμου περιλαμβάνεται στις μελέτες των ερευνητριών.
Στην κεντητική,όμως, έχει διαπρέψει η Ελένη, όταν μέσα από το παλάτι περιέγραφε κεντώντας τους αγώνες που γινόντουσαν έξω από τα τείχη.
Κατά τους παλαιογράφους αυτή η κεντητική ήταν μια μορφή γραφής ( επικοινωνίας ) της εποχής εκείνης.

Άννα Κ. είπε...

glypto:


Όσον αφορά την κεντητική και την ύφαντουργία, υπήρξαν καθημερινές ενασχόλήσεις για όλες σχεδόν τις γυναίκες από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι τις μέρες μας, αν θυμηθούμε τις γιαγιάδες ή και τις μάνες μας.

Όμως, όπως θα διαπιστώσεις από τα άρθρα που θ' ακολουθήσουν, περιορίζω το επίκεντρο της έρευνας στις γυναίκες εκείνες για τις οποίες έχουμε ιστορικές αναφορές για την επαγγελματική τους ενασχόληση με την τέχνη και όχι ως κλειστή, οικιακή δραστηριότητα. Γυναίκες που ξεχώρισαν και διακρίθηκαν στο ένα ή στο άλλο είδος τέχνης, παράλληλα με τους αντίστοιχους άντρες (Απελλής,Πολύγνωτος,Ζεύξις και Παράσιος κτλ.)


Το αμέσως επόμενο άρθρο,πχ, θα ασχοληθεί με τις γυναίκες καλλιτέχνιδες της ελληνικής αρχαιότητας, μέσα, όμως, από ιστορικές αναφορές.


Ευχαριστώ θερμά για τις πληροφορίες. Κάθε γνώμη και συνεισφορά, ευπρόσδεκτες.

Καλημέρα!


Αυτοπροσωπογραφία της Sofonisba Anguissola (1556) -Mουσείο Kunsthistoriches, Βιέννη

Από το θαυμάσιο βιβλίο της Frances Borzello "Seeing Ourselves: Women's Self-portraits"

"....η θέση των καλλιτέχνιδων στον κόσμο της τέχνης και στην ιδεολογία της εποχής τους ήταν άμμεσα συνδεδεμένη με τις αυτοπροσωπογραφίες τους......(οι οποίες) δεν αποτελούν αθώες αντανακλάσεις του τί έβλεπαν οι καλλιτέχνιδες όταν κοιτούσαν τον καθρέφτη τους. Είναι ένα μέρος της γλώσσας που οι ζωγράφοι χρησιμοιποιούν ώστε να κάνουν μια δήλωση, από την πολλή απλή "έτσι φαίνομαι", στην πιο πολύπλοκη "αυτή πιστεύω πως είμαι".
Έφτασα τελικά στο συμπέρασμα πως καμία γυναικεία αυτοπροσωπογραφία δεν θα πρέπει να θεωρείται ως δεδομένη...."